Filtruj rezerwaty
Zawęź listę rezerwatów według wybranych kryteriów.
Gmina
Rodzaj rezerwatu
Udostępnienie rezerwatu
| L.p. | Nazwa rezerwatu | Gmina | Data utworzenia * | Powierzchnia z aktualnej podstawy prawnej [ha] | Powierzchnia otuliny z aktualnej podstawy prawnej [ha] | Rodzaj | Rezerwat udostępniony [rodzaj udostępnienia/ nie] | Cel ochrony | Opis |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego | Kielce | 04.07.1952 | 0,55 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie odkrywki skalnej, przedstawiającej interesujący fragment tektoniki hercyńskiej Gór Świętokrzyskich w postaci charakterystycznie i silnie przefałdowanych skał wapiennych, częściowo margli i łupków franu facji łysogórskiej oraz porastającej ten teren roślinności zielnej i krzewiastej | Rezerwat położony jest w zachodniej części Kielc, na obszarze wzgórza Ślichowica (303 m n.p.m.) i obejmuje fragment tego wzniesienia, podcięty od wschodu i zachodu nieczynnymi kamieniołomami. Jest to najmniejszy z pięciu rezerwatów przyrody położonych na terenie miasta. Jego najciekawszymi elementami są ściany kamieniołomów, które prezentują przekrój przez silnie sfałdowane uławicone wapienie górnodewońskie (franu). W ścianie wschodniej odsłonięty jest duży fałd tzw. obalony, w którego obrębie występują mniejsze fałdy leżące a także charakterystyczne spękania. Struktury fałdowe powstały podczas hercyńskich ruchów tektonicznych w karbonie lub permie. W wapieniach stanowiących osady szelfowego, ciepłego morza górnodewońskiego występują skamieniałości: ramienionogów, liliowców, małży i koralowców. W dolnej części zachodniej ściany kamieniołomu znajduje się krasowa Jaskinia pod Fałdem o długości 11 m. Wzniesienie porasta roślinność zielna i krzewiasta, m.in.: z udziałem róży dzikiej, wiśni karłowatej. Geologiem, który przedstawił wartości naukowe tego miejsca był Jan Czarnocki – badacz Gór Świętokrzyskich, dyrektor Państwowego Instytutu Geologicznego. Podjął on działania mające na celu ochronę tego fragmentu kamieniołomu. W 1949 r. uznano go za pomnik przyrody, a w 1952 r. ustanowiono rezerwat przyrody. |
| 2 | Ciechostowice | Bliżyn | 09.04.1953 | 7,72 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie fragmentu lasu mieszanego z udziałem modrzewia europejskiego polskiego Larix decidua Mill. subsp. polonica, występującego w różnych stadiach rozwoju | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Skarżysko. Znajduje się w granicach naturalnego zasięgu modrzewia polskiego, który występuje tu w różnych fazach rozwoju, w zgrupowaniach i na pojedynczych stanowiskach, z tego też względu czasami nazywany jest „rezerwatem modrzewiowym”. Modrzew polski, przez niektórych uznawany za podgatunek modrzewia europejskiego, jest endemitem. Już w 1921 r. Władysław Szafer zwrócił uwagę na potrzebę objęcia ochroną prawną tych terenów z uwagi na bogate stanowisko tego gatunku. W drzewostanie, w dużej części jodłowym, występuje również buk, dąb i świerk. Z krzewów spotyka się kruszynę pospolitą i bez koralowy. W runie można znaleźć takie gatunki jak: borówka czarna, konwalijka dwulistna, orlica pospolita, trzcinnik leśny, jeżyna gruczołowata, narecznica szerokolistna, szczawik zajęczy i widłak jałowcowaty. Warstwę mszystą budują płonnik strojny i rokietnik pospolity. Odnajdziemy tu wiele grzybów kapeluszowych oraz hub. Świat zwierząt reprezentowany jest przez pospolite gatunki. |
| 3 | Radomice | Morawica | 12.05.1953 | 27,08 | ~ | Florystyczny | nie | Zachowanie naturalnego stanowiska cisa, ustępującego obecnie z naszych lasów, a stanowiącego niegdyś ich stały element składowy oraz seslerii błotnej | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Daleszyce. Przedmiot ochrony stanowi zbiorowisko leśne z największym na Wyżynie Małopolskiej stanowiskiem naturalnym cisa pospolitego, który rośnie tu pod osłoną Świerka, jesionu i olszy, w formie drzewiastej i krzewiastej. Cała roślina jest trująca, za wyjątkiem czerwonej osnówki nasion. Na obszarze rezerwatu rośnie wiele okazów, większość w dużym skupisku. Z tego względu teren ten objęty był ochroną rezerwatową już przed II wojną światową. W 2003 r. rezerwat został powiększony o łąkę z występującymi tam gatunkami podlegającymi ochronie częściowej – seslerią błotną i mchem grzebieniowcem piórkowatym. Pozostałe zbiorowiska zajmujące większe powierzchnie to łęg jesionowy, subkontynentalny bór świeży, grąd i ols porzeczkowy. Przez rezerwat przepływa ciek wodny Dopływ spod Radomic, a prawie cały teren jest podmokły. W pobliżu pulsujących, niezamarzających zimą źródełek rosną rośliny: przetacznik bobowniczek i potocznik wąskolistny, które w tym miejscu mogą pozostawać zielone przez cały rok. W rezerwacie występuje siedem gatunków storczyków. |
| 4 | Karczówka | Kielce | 12.05.1953 | 26,37 | ~ | Krajobrazowy | ruch pieszy, ruch pojazdów | Zachowanie krajobrazu wzgórza Karczówki | Rezerwat leży w południowozachodniej części miasta, w paśmie Wzgórz Kadzielniańskich. Obszar rezerwatu obejmuje część szczytową oraz stoki wyraźnie zaznaczającego się wzniesienia Karczówka (336 m n.p.m.). Wzgórze zbudowane jest z wapieni dewońskich i pokryte licznymi pozostałościami historycznych kopalń, które powstawały tu w ciągu kilkuset lat (do XIX wieku) w związku z poszukiwaniem i eksploatacją rudy ołowiu – galeny. Pozostałości górnictwa kruszcowego mają formę lejów, zapadlisk, wąwozów w miejscu tzw. szpar górniczych oraz hałd. W celu ich obserwacji wytyczono ścieżkę dydaktyczną. Obecnie rezerwat stanowi kompleks leśny gdzie na siedlisku grądowym występuje głównie sosna, niektóre okazy przekraczają wiek 200 lat. Towarzyszą jej buk, brzoza, dąb, grab, klon, osika oraz leszczyna, kruszyna i trzmielina. Natomiast w runie leśnym znaleźć można m.in. zawilca wielkokwiatowego, lilię złotogłów, sasankę łąkową, pluskwicę europejską, bluszcz pospolity, konwalię majową, paprotkę zwyczajną i kopytnika pospolitego. W obrębie rezerwatu znajduje się pomnik poświęcony pamięci powstańców styczniowych. Na szczycie wzgórza Karczówka, w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu znajduje się zabytkowy zespół klasztorny z XVII w. oraz platforma widokowa, skąd widoczna jest panorama Kielc. |
| 5 | Świnia Góra im. Stanisława Barańskiego | Bliżyn | 21.11.1953 | 50,22 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie ekosystemu leśnego o cechach naturalnych, wraz z siedliskami rzadkich organizmów saproksylicznych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Suchedniów w głębi dużego kompleksu leśnego, będącego pozostałością dawnej Puszczy świętokrzyskiej. Rezerwat obejmuje Środkową część płaskiego wzniesienia o nazwie Świnia Góra (330 m n.p.m.) leżącego w zachodniej części Wzgórz Suchedniowskich, zbudowanych z piaskowców, mułowców oraz iłowców dolnotriasowych. W skład rezerwatu wchodzą naturalne drzewostany jodłowe, których wiek często przekracza 200 lat, w domieszce jest dąb, modrzew, sosna, buk, jawor, grab, Świerk i olsza. Objęty został ochroną już w 1938 r. jako rezerwat Ścisły przez Naczelną Dyrekcję Lasów Państwowych na skutek badań i wniosków prof. Władysława Szafera. W latach 50-tych ubiegłego wieku został na nowo ustanowiony i powiększony. Puszczańskiego charakteru dodaje mu niezwykle duża ilość powalonych olbrzymich drzew w różnym stanie rozkładu. Bogate runo leśne stanowią gatunki rzadkie i chronione takie jak podkolan biały, storczyk plamisty, liczydło górskie, kosaciec syberyjski, wawrzynek wilczełyko, czosnek niedźwiedzi czy pełnik europejski. Na znajdujących się w rezerwacie niewielkich polanach i zagłębieniach terenu występują fragmenty roślinności bagiennej z wiązówką i bodziszkiem błotnym. Stwierdzono występowanie niezwykle rzadkich chrząszczy żyjących w martwym drewnie tzw. saproksylicznych: zgniotka cynobrowego, zagłębka bruzdkowanego i ponurka Schneidera. W części zachodniej rezerwatu widoczne są Ślady historycznego górnictwa rud żelaza. |
| 6 | Krzyżanowice | Pińczów | 31.08.1954 | 14,61 | ~ | Faunistyczny | nie | Zachowanie wzgórza gipsowego wraz z porastającą go roślinnością stepową oraz występującą tu bogatą i unikalną fauną bezkręgowców | Teren rezerwatu obejmuje zachodnią część kuesty gipsowej, tworzącej wyraźną wyniosłość w krajobrazie, usytuowanej pomiędzy wsiami Leszcze i Krzyżanowice. Wzgórze zbudowane jest z miękkich, słabo odpornych na wietrzenie i erozję margli kredowych oraz mioceńskich, przykrytych w najwyższej części grubokrystalicznymi, zwięzłymi, odpornymi na wietrzenie gipsami mioceńskimi. Taka budowa geologiczna powoduje, Īe wzniesienie ma płaski wierzchołek oraz strome stoki opadające w kierunku doliny Nidy. Na wierzchowinie w obrębie gipsów obserwować można liczne niewielkie zagłębienia krasowe. Obszar rezerwatu porasta dobrze zachowana ciepłolubna murawa z udziałem gatunków roślin stepowych. Rezerwat ten jest największym rezerwatem kserotermicznym Ponidzia. Występują tu gatunki objęte Ścisłą ochroną prawną len włochaty, miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, sasanka łąkowa, dziewięćsił bezłodygowy, ożota zwyczajna, storczyk krwisty i ostnica włosowata. Żyją tu rzadkie bezkręgowce – gryziel i poskocz krasny, narażona na wyginięcie cykada – piewik pstroskrzydły, modraszek gniady oraz występujące na jedynym stanowisku w kraju pstrzyk stepówka i stepówka nadnidziańska. |
| 7 | Góra Zelejowa | Chęciny | 31.08.1954 | 51,33 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy, wspinaczka |
Zachowanie tworów skalnych z przykładami wietrzenia krasowego wapieni, odsłonięciami ciekawych zjawisk tektonicznych i mineralizacji w szczególności występującego tu kalcytu tzw. „różanki zelejowskiej" | Rezerwat położony jest w odległości około 2 km na północ od centrum Chęcin i obejmuje wyraźnie zaznaczającą się w krajobrazie górę Zelejową (373 m n.p.m.). Jej wydłużony równoleżnikowo grzbiet jako jeden z niewielu w Górach Świętokrzyskich ma charakter górskiej grani. Góra Zelejowa zbudowana jest z uławiconych wapieni górnodewońskich. Wapienie te przecięte są kilkoma żyłami kalcytowymi o przebiegu południkowym i grubości do 9 m, którym towarzyszą szersze strefy brekcji wapiennokalcytowych. Żyły i brekcje są zbudowane z grubokrystalicznego, różnobarwnego białego, różowego, czerwonego i miodowego kalcytu, który tworzy struktury kokardowe, wstęgowe oraz rozetkowe. Od XVII wieku do połowy XX wieku były wydobywane jako marmur, zwany „różanką zelejowską”, wykorzystywany w kamieniarstwie, najczęściej jako elementy ołtarzy, wewnętrznych portali i obramowań okien. Po eksploatacji pozostały dwa bardzo charakterystyczne kamieniołomy tworzące bruzdy w stokach i grzbiecie góry. W rezerwacie na powierzchni wapieni można oglądać formy krasu powierzchniowego w postaci zagłębień, rowków i lejów krasowych. Na północnym stoku występują też niewielkie jaskinie. Grzbiet wzniesienia porastają płaty murawy kserotermicznej z łanami sasanki zwyczajnej. Obok walorów geologiczno-florystycznych rezerwat posiada także wybitne walory krajobrazowe, stanowiąc doskonały punkt widokowy na zachodnie partie Gór Świętokrzyskich. Granią góry biegnie szlak turystyczny wiodący z Chęcin do Kielc. |
| 8 | Bukowa Góra | Kluczewsko | 09.06.1959 | 33,77 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie fragmentu lasu bukowego miejscami o cechach pierwotnych, w Paśmie Przedborsko-Małogoskim Gór Świętokrzyskich z licznymi gatunkami roślin objętych ochroną | Rezerwat położony jest na terenie Nadleśnictwa Przedbórz, na zboczach góry Buczyna (334 m n.p.m.), w odległości około 1 km na wschód od miejscowości Rączki. Rezerwat został utworzony w celu ochrony lasu liściastego o charakterze pierwotnym. W drzewostanie bukowym z domieszką dębu, grabu, jaworu i klonu, występują drzewa liczące ponad 150 lat. Wyróżniono tu kwaśną buczynę niżową oraz buczynę storczykową. W podszycie występuje m.in. trzmielina brodawkowata, szakłak, leszczyna, kalina, jałowiec i głóg. Runo kryje w sobie takie gatunki roślin, jak: przytulia wonna, wyka leśna, czerniec gronkowy, bluszcz pospolity, lilia złotogłów, zawilec wielkokwiatowy, wawrzynek wilczełyko, pluskwica europejska, żłobik koralowy, buławnik czerwony czy obuwik pospolity. Na terenie obecnego rezerwatu zachował się częściowo zasypany lej po szybie kopalnianym z XVIII wieku wykonanym w trakcie poszukiwań złóż soli kamiennej po zajęciu w 1772 r. przez Austrię. |
| 9 | Zielonka | Zawichost | 01.10.1974 | 20,88 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie fragmentu wielogatunkowego lasu liściastego o cechach zespołu naturalnego | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Ostrowiec świętokrzyski, w sąsiedztwie miejscowości Czyżów Szlachecki. Jest to część niewielkiego odizolowanego od innych kompleksu leśnego. Teren rezerwatu jest pagórkowaty, poprzecinany wąwozami lessowymi. Zbocza niektórych z nich są strome, na ich powierzchni pod wpływem erozji odsłoniły się korzenie drzew. Są też wąwozy w formie szerszych dolin, których dnem płyną okresowe cieki. Las pojawił się prawdopodobnie przez zaniechanie uprawy na zboczach lessowych, co wpłynęło na zatrzymanie procesów erozyjnych w sąsiadujących terenach rolnych. Jest to las grądowy z okazami wiekowych lip, dębów i grabów. Spotkać można drzewiaste formy bzu czarnego o obwodach pnia przekraczających 80 cm oraz leszczyny z pniem powyżej 70 cm. W skład drzewostanu wchodzą także: wiąz, brzoza i osika. Podszyt stanowią: kalina, szakłak, dereń świdwa, głóg i jarzębina. W runie występują m.in.: parzydło leśne, lilia złotogłów, pierwiosnka lekarska, miodownik melisowaty i rzadko spotykany w Górach Świętokrzyskich interesujący fiołek przedziwny wytwarzający dwa rodzaje kwiatów. Wieliczki i Bochni. |
| 10 | Góry Pieprzowe | Dwikozy | 15.05.1979 | 17,83 | ~ | Stepowy | ruch pieszy | Zachowanie płatów muraw i zarośli kserotermicznych z interesującą fauną owadów oraz występujących odsłonięć łupków kambryjskich. | Rezerwat położony jest na północ od Sandomierza, na stromej i wysokiej krawędzi doliny Wisły zwanej tu Górami Pieprzowymi (200 m n.p.m.). Zbocze to zbudowane jest z łupków ilastych wieku kambryjskiego. Są to najstarsze w Polsce powierzchniowe wychodnie skał osadowych. Łupki mają w rezerwacie liczne naturalne odsłonięcia odnawiające się w wyniku spełzywania zwietrzelin po stromym zboczu i kruszenia, w wyniku czego powstają struktury przypominające pieprz. Łupki te są silnie sfałdowane i zawierają skamieniałości ramienionogów oraz rzadkie szczątki trylobitów. Na ich zwietrzałych powierzchniach pojawiają się wykwity ałunitu. Cenne zbiorowiska roślinne występujące na tym terenie to ostnicowe murawy kserotermiczne z wieloma charakterystycznymi gatunkami oraz zarośla kserotermiczne z największym w kraju skupiskiem dziko rosnących róż, z których np. róża francuska należy do bardzo rzadkich. Spotkać tu można także rzadkie owady takie jak np. związanego z murawami kserotermicznymi muzyka pannońskiego, występującego w starych dziuplastych drzewach tęgosza rdzawego czy modliszkę zwyczajną. |
| 11 | Zamczysko Turskie | Osiek | 15.05.1979 | 2,52 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie starodrzewu lipowego. | Rezerwat położony jest na terenie Nadleśnictwa Staszów na skraju wielkiego kompleksu leśnego określanego często jako „lasy staszowskie”. W rezerwacie dominują lasy grądowe, które są tu rzadkością i mają wybitnie wyspowy charakter. Stare ok. 200-letnie lipy osiągają duże rozmiary. Obok lip występują: grab zwyczajny i wiąz, niektóre egzemplarze tych drzew mają ponad sto lat. Nazwa rezerwatu „Zamczysko Turskie” pochodzi od nazwy pobliskiej miejscowości i zamczyska – grodu, który tutaj kiedyś się znajdował. Obecnie nie ma po nich śladu za to atrakcją są pozostałości fortyfikacji ziemnych, co do pochodzenia których istnieją różne teorie. |
| 12 | Murawy Dobromierskie | Kluczewsko | 15.01.1990 | 35,84 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie nawapiennych muraw i zarośli kserotermicznych z bogatą i unikalną florą i fauną. | Rezerwat położony jest w pobliżu wsi Dobromierz. Usytuowany jest na trzech niewielkich wzniesieniach zbudowanych z górnojurajskich wapieni płytowych i wapieni oolitowych poprzecinanych suchymi dolinami. W połowie ubiegłego wieku eksploatowano tu skały wapienne. Pozostała część terenu była sporadycznie użytkowana rolniczo, następnie porzucony teren zaczął zarastać, mimo że w akcie uznającym za rezerwat zezwolono mieszkańcom na wypas. W rezerwacie dominują zarośla kserotermiczne złożone z dzikiej róży, tarniny, jałowca, ligustra i derenia. Od kilku lat prowadzone są zabiegi ochrony czynnej polegające na usuwaniu niepożądanych gatunków krzewów i powiększaniu powierzchni muraw kserotermicznych z charakterystycznymi roślinami takimi jak: pluskwica europejska, zawilec wielkokwiatowy, goryczka orzęsiona, dziewięćsił bezłodygowy, zaraza czerwonawa, kruszczyk szerokolistny, aster gawędka, dzwonek syberyjski oraz wiśnia karłowata. |
| 13 | Grabowiec | Pińczów | 08.08.1956 | 21,46 | ~ | Florystyczny | nie | Zachowanie naturalnego stanowiska roślinności kserotermicznej na południowym zboczu w lesie dębowo-grabowym, z wieloma gatunkami roślin chronionych w tym dyptamu jesionolistnego Dictamnus albus i obuwika pospolitego Cypripedium calceolus | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Pińczów, w niewielkim kompleksie leśnym znajdującym się wśród pól uprawnych. Obejmuje część wzgórza zbudowanego z gipsów mioceńskich, na powierzchni których występują liczne, niewielkie leje krasowe. Wzniesienie porośnięte jest lasem o charakterze grądu oraz murawami kserotermicznymi. Dębowo-grabowy drzewostan rosnący na płytkich rędzinach gipsowych stanowi jedyny w Polsce przykład lasu wykształconego na tego rodzaju podłożu. Na fragmentach muraw kserotermicznych rosną ciepłolubne gatunki roślin: wisienka stepowa, obuwik pospolity, len włochaty, miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, dziewięćsił bezłodygowy i lilia złotogłów. Najcenniejszym gatunkiem w rezerwacie jest dyptam jesionolistny, zwany także „gorejącym krzewem Mojżesza”. Wydzielany przez roślinę olejek eteryczny, o zapachu cynamonu, w cieplejszym niż w Polsce klimacie, zapala się samoczynnie stąd zwyczajowa nazwa tej rośliny. Wartość rezerwatu podnosi to, że jest tu jedno z czterech w Polsce naturalnych stanowisk tego gatunku. |
| 14 | Dziki Staw | Rytwiany | 29.12.1998 | 6,74 | ~ | Wodny | ruch pieszy | Zachowanie zmodrzewiowego oraz jeziorka potorfowego z chronionymi gatunkami flory i fauny | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Staszów, w odległości około 2 km na zachód od Rytwian. Centrum rezerwatu stanowi prawie trzyhektarowy soczewkowatego kształtu zbiornik. Jego głębokość wynosi około 2 m, przy czym na większości powierzchni nie przekracza 60 cm. Woda w zbiorniku jest niezwykle przejrzysta. Powstał on w wyniku wybrania torfu i samoistnego napełnienia się wodą. W zarastającym jeziorku występują zbiorowiska z rogatkiem i ramienicą oraz ciekawa paproć – salwinia pływająca. Jak w każdym zbiorniku występują tu liczne płazy. W okolicy jeziorka gniazdują: perkoz, czernica, łyska, cyranka, głowienka, błotniak stawowy, remiz i zimorodek. Spotkać można także małego ssaka – rzęsorka rzeczka. Rzęsorki są jedynymi w Polsce jadowitymi ssakami, ich ślina zawiera truciznę paraliżującą ofiary. Lasy otaczające śródleśne jeziorko to w większości olsy, w sąsiedztwie także łęgi. Na południe od zbiornika w bukowym lesie rosną wiekowe okazy modrzewi, często przekraczające 150 lat. |
| 15 | Góra Miedzianka | Chęciny | 17.07.1958 | 26,39 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie stanowisk pierwotnej i wtórnej mineralizacji kruszcowej, zjawisk krasowych oraz śladów dawnej działalności górniczej, a także rzadkich gatunków roślin i zwierząt | Rezerwat położony jest w sąsiedztwie wsi Miedzianka w zachodniej części grzbietu Chęcińskiego. Obejmuje wyraźnie zaznaczający się w krajobrazie, wydłużony masyw o wysokości sięgającej 356 m n.p.m. góry Miedzianki z trzema skalnymi wierzchołkami zbudowany z nieuławiconych wapieni dewońskich. W obrębie tych wapieni występuje szereg bardzo interesujących form tektonicznych, w tym uskoki oraz strefy łusek tektonicznych zbudowanych z margli górnodewońskich. Najciekawszym jednak zjawiskiem rezerwatu jest polimetaliczna mineralizacja kruszcowa pierwotna i wtórna przejawiająca się występowaniem w wapieniach wtrąceń i żyłek minerałów wielu metali oraz większych skupień rud miedzi z domieszką ołowiu i srebra. Rudy te były przedmiotem eksploatacji od średniowiecza do połowy XX wieku. Pozostały po niej setki lejów poszybowych oraz hałd na stokach góry a także liczne szyby i chodniki podziemne, z których część to jaskinie. Część jest nadal otwarta na powierzchni, nieudostępniona ze względów bezpieczeństwa i ochrony przyrody. Oprócz kruszców wydobywano tu również ozdobny materiał kamieniarski z zielonym malachitem i niebieskim azurytem. Na początku XX w. prowadzący eksploatację w kopalniach Miedzianki bracia Stanisław i Bolesław Łaszczyńscy wprowadzili do pozyskiwania miedzi z rudy odkrytą przez siebie metodę elektrolitycznej rafinacji. Jaskinie i niezalane chodniki dawnych kopalń są obecnie wykorzystywane przez nietoperze jako miejsca zimowej hibernacji. Stoki wzniesienia porośnięte są różnymi zbiorowiskami roślinnymi, z których najcenniejsze to murawy kserotermiczne i napiaskowe. Miedzianka została wykorzystana jako tło dla powieści Edmunda Niziurskiego „Księga Urwisów” oraz powstałego na kanwie tej powieści filmu „Tajemnica starego szybu”. |
| 16 | Skałki Piekło pod Niekłaniem | Stąporków | 29.04.1959 | 6,32 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie najatrakcyjniejszych w regionie pod względem krajobrazowym i bardzo zróżnicowanych morfologicznie form skałkowych, powstałych w rezultacie rozwoju procesów stokowych oraz erozji wiatrowej, wodnej i wietrzenia | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Stąporków. Obejmuje on płaskowzgórze zbudowane z piaskowców dolnojurajskich, na którego stokach i częściowo górnej powierzchni występują najbardziej atrakcyjne krajobrazowo zespoły skałek piaskowcowych regionu świętokrzyskiego. Osiągają wysokość do 7 m i mają kształty ambon, progów, baszt i stołów skalnych, rzadziej grzybów skalnych. Najciekawszy jest południowo-zachodni zespół ambon skalnych, w obrębie którego występują też dwie jaskinie szczelinowe, powstałe w wyniku podziemnej erozji wodnej: Jama Agi i Tomkowa Dziura, każda o długości 8 m. Bardzo interesująca jest również rzeźba powierzchni skałkowych, w tym liczne jamki i większe zagłębienia oraz nisze (tzw. tafoni) a także unikatowe kawerny – puste przestrzenie w piaskowcach po pniach drzew, zasypanych przez piasek, z którego powstały te skały. Rezerwat utworzono również dla ochrony stanowiska bardzo rzadkiej paproci, zanokcicy północnej – reliktu klimatu peryglacjalnego, które w okresie międzywojennym było opisywane przez przyrodników zasłużonych dla regionu świętokrzyskiego: Edmunda Massalskiego i Kazimierza Kaznowskiego. W latach 50-tych ubiegłego wieku stanowisko przetrwało pożar lasu, jednak było coraz słabsze. Na początku tego stulecia już nie potwierdzono jego obecności. Obszar grupy skałkowej pokrywa las mieszany z udziałem nawet 200-letnich sosen i dębów. |
| 17 | Lubcza | Wodzisław | 09.06.1959 | 6,75 | 1,95 | Leśny | nie | Zachowanie grądu subkontynentalnego z chronionymi gatunkami w runie, występującego na zboczach wzniesienia i w kilku malowniczych wąwozach oraz stanowiska miłka wiosennego | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Pińczów, w bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości Lubcza. Utworzony w celu ochrony stanowiska miłka wiosennego. Występował on licznie na południowym skłonie niewielkiego wzniesienia w małych, obecnie zarastających tarniną, bzem i jeżyną, płatach muraw kserotermicznych. Spotkać tu można inne gatunki ciepłolubne: dziewięćsiła bezłodygowego, pierwiosnkę lekarską, zawilca wielkokwiatowego, przetacznika kłosowego, wilżynę ciernistą. Wzgórze pokryte jest lasem sosnowym z domieszką świerka, robinii akacjowej i grabu. Dodatkowym atutem rezerwatu jest obecność stoków o dużym spadku, a także głęboko wciętych wąwozów powstałych jako efekt naturalnych procesów erozyjnych z odsłonięciami czwartorzędowych lessów oraz górnokredowych margli i wapieni. U podnóża wzniesienia, na stoku którego leży rezerwat, przepływa strumień będący dopływem rzeki Mierzawy. |
| 18 | Owczary | Busko-Zdrój | 12.06.1959 | 0,52 | ~ | Słonoroślowy | ruch pieszy | Źródło solankowe z występującą w jego pobliżu, na terenie zabagnionym florą i fauną halofilną | Rezerwat położony jest na południowy wschód od uzdrowiskowej miejscowości Busko-Zdrój. Znajduje się wśród łąk i pól uprawnych, w niewielkim obniżeniu terenu, ograniczonym zboczami gipsowych i wapiennych wzniesień. Centralną część rezerwatu zajmuje podmokła kotlinka zasilana przez słone chlorkowo-siarczkowe źródła, przy czym tylko jedno z nich, wypływające po zachodniej stronie ma charakter stały. Woda z tego źródła spływa po stoku o niewielkim nachyleniu do płytkiego rowu i rozlewa się powodując zasolenie podłoża. Spowodowało to wykształcenie się charakterystycznej słonolubnej roślinności. W miejscach, w których jest najwilgotniej rosną takie rośliny jak: łoboda oszczepowata odmiana solna, mannica odstająca i sitowiec nadmorski. Prowadzone od kilku lat zabiegi ochrony czynnej, polegające na wykaszaniu trzciny i innych traw, przyczyniły się do znacznej poprawy warunków siedliskowych dla halofitów. Pojawiły się ponownie muchotrzew solniskowy i przewiercień cienki. Z rezerwatu podawany jest związany ze słonoroślami bardzo interesujący chrząszcz Pogonus persicus. |
| 19 | Lisiny Bodzechowskie | Bodzechów | 01.07.1959 | 36,63 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie porastającego jary lessowe lasu mieszanego o cechach zespołu naturalnego | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Ostrowiec Świętokrzyski, w bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości Bodzechów. Został utworzony w celu zachowania lasu mieszanego – grądu subkontynentalnego porastającego liczne wąwozy lessowe. W skład drzewostanu wchodzą wielowiekowe drzewa. Spotkać można pojedyncze dęby przekraczające 250 lat. Zdarzają się niewiele młodsze lipy czy wiązy. Ponadto występują sosna, jawor i grab. Pnie niektórych drzew porasta bluszcz zwyczajny, w tym są egzemplarze kwitnące, co jest rzadkością w lasach i dotyczy tylko bardzo starych okazów. W podszycie występują: leszczyna, berberys, tarnina i głóg oraz wiciokrzew przewiercień, porzeczka alpejska i kalina koralowa. W runie znajdziemy paprocie, szczawika zajęczego, piżmaczka wiosennego, turzycę orzęsioną, kopytnika pospolitego. W rezerwacie występuje zagrożony wyginięciem porost literak pospolity. |
| 20 | Gaj | Jędrzejów | 16.07.1959 | 5,92 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie zachowanie grądu subkontynentalnego z rzadkimi i chronionymi gatunkami w runie | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Jędrzejów, na skraju małego kompleksu leśnego położonego na północ od Jędrzejowa. Utworzono go dla ochrony fragmentu lasu grądowego z dużym udziałem dębu. Na terenie rezerwatu występuje storczyk – obuwik pospolity. Jego kwiat, w stosunku do innych storczyków rosnących naturalnie w Polsce, jest wyjątkowo okazały. Ma on charakterystyczną budowę, gdzie dolna część płatków jest zrośnięta i kształtem przypomina but. Pozwala to na dłużej zatrzymać w nim owada przenoszącego pyłek i zwiększa skuteczność zapylenia. Obuwiki kwitną po długim okresie rozwoju, zdarza się, że nawet dopiero po dziewięciu latach. |
| 21 | Zamczysko | Bieliny | 10.07.1959 | 14,55 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie zalesionego fragmentu lasu mieszanego miejscami o cechach pierwotnych, w Paśmie Orłowińskim Gór Świętokrzyskich | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Daleszyce, w rozległym kompleksie leśnym w Paśmie Orłowińskim Gór Świętokrzyskich. Obejmuje stosunkowo płaski szczyt i stromo opadające stoki jednej z kulminacji góry Wysokówki zbudowanej z kambryjskich piaskowców z wkładkami łupków. Specyficzne warunki klimatyczne wynikające z urozmaiconej rzeźby terenu oraz podłoże ubogie w wapń zdecydowały o wykształceniu siedliska dogodnego dla rozwoju roślin pochodzenia górskiego. Dominującym zespołem leśnym jest żyzna buczyna karpacka. Obok buka rośnie tu także jodła, jawor, klon, grab i dąb bezszypułkowy. Niektóre okazy drzew osiągają wiek około 220 lat. Runo posiada w swym składzie wiele gatunków roślin pochodzenia górskiego, typowych dla buczyn dolnego regla m.in. żywce cebulkowy i gruczołowaty, wcześniej podawany był również, bardzo rzadki w regionie świętokrzyskim, żywiec dziewięciolistny. W rezerwacie jest jedno z nielicznych na niżu naturalnych stanowisk śnieżyczki przebiśniegu. Występują tu zagrożone wyginięciem gatunki porostów: otocznica lśniąca i puchlinka ząbkowata oraz narażony literak pospolity a także ciekawy gatunek grzyba soplówka gałęzista. W rezerwacie chroniony jest też obiekt archeologiczny – wały ziemne, pozostałości ośrodka kultu pogańskiego z około X w. najprawdopodobniej poświęcony bogini Mokoszy. |
| 22 | Góry Wschodnie | Wiślica | 11.09.1959 | 1,65 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie ze względów naukowych naturalnych stanowisk zespołów roślinności stepowej | Rezerwat położony jest w miejscowości Chotel Czerwony, między Wiślicą a Buskiem Zdrojem. Obejmuje fragment wydłużonego wzniesienia zbudowanego z mioceńskich gipsów, zalegających na marglach. Wzdłuż górnej części stoku wzniesienia przebiega wydłużone wyrobisko, o długości ok. 250 m i głębokości do 4 m, w którym niegdyś były eksploatowane gipsy. W ścianach wyrobiska widoczna jest warstwa wielkokrystalicznych gipsów tzw. szklicowych, których palisadowo, pionowo wydłużone kryształy osiągają wielkość 3 m. Nad tą warstwą zalegają gipsy drobnoziarniste a wyżej znów grubokrystaliczne gipsy szablaste, charakteryzujące się występowaniem wygiętych, przypominających szable, kryształów o długości do 30 cm. Najcenniejszym elementem są tu zbiorowiska roślinne – ciepłolubne murawy o charakterze stepowym z dużą ilością gatunków, spośród których kilka należy do ściśle chronionych. Są to m.in. miłek wiosenny, ostrołódka kosmata i ostnica włosowata. |
| 23 | Białe Ługi | Daleszyce | 14.10.1959 | 693,31 | 609,24 | Torfowiskowy | nie | Zachowanie ekosystemów torfowiskowych i leśnych o cechach naturalnych, kształtowanych i utrzymywanych w wyniku spontanicznych procesów, a także półnaturalnych ekosystemów nieleśnych ukształtowanych dawnymi formami gospodarczego wykorzystania, wraz ze swoistymi dla takich ekosystemów gatunkami roślin, zwierząt i grzybów, w tym rzadkich i chronionych oraz stanowiących komponenty reliktowej, torfowiskowo-leśnej biocenozy | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Daleszyce i Łagów, u podnóża Pasma Cisowskiego, w środku dużego kompleksu leśnego. Obejmuje rozległe torfowiska wysokie, niskie i przejściowe o łącznej powierzchni ponad 170 ha. Pokłady torfu w wielu miejscach osiągają grubość ponad 4 metrów. Jest to nie tylko największe, ale i najwyżej położone torfowisko w Górach Świętokrzyskich. Otoczone jest lasami – olsami, łęgami, borami bagiennymi i grądami, punktowo, w wyższych partiach występują bory świeże i chrobotkowe. Nazwa rezerwatu pochodzi od zwyczajowej nazwy bagna oraz kwitnących na biało w okresie wiosny wełnianek. W obrębie torfowiska występuje wiele innych roślin bagiennych, w tym gatunków chronionych i rzadkich m.in.: rosiczki okrągło i długolistna, tajęża jednostronna, lipiennik Loesela, wątlik błotny, mącznica lekarska czy modrzewnica zwyczajna. Spotkać tu można także cenny i bardzo rzadki gatunek będący reliktem glacjalnym – wierzbę borówkolistną. W rezerwacie bierze początek rzeka Czarna Staszowska. W 2026 r. rezerwat został powiększony o tereny o wysokich walorach przyrodniczych, na których występują ekosystemy borów, łęgów, olsów i torfowisk i łąk wilgotnych które zachowały wiele cech naturalności i posiadają duży potencjał renaturalizacyjny, podlegając spontanicznym procesom przyrodniczym. |
| 24 | Skorocice | Wiślica | 19.02.1960 | 7,15 | ~ | Stepowy | ruch pieszy | Zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych naturalnego stanowiska roślinności stepowej oraz unikatowej, ślepej doliny krasowej wraz z kilkudziesięcioma jaskiniami wykształconymi w gipsach mioceńskiej serii ewaporatowej | Rezerwat położony jest w sąsiedztwie miejscowości Skorocice. Jest to najbardziej znany rezerwat na Ponidziu. Jego utworzenie, z uwagi na występujące tu zbiorowiska roślinności stepowej, już w latach 40-tych postulował prof. Władysław Szafer. Obejmuje wąwóz krasowy, którego dnem płynie Potok Skorocicki. Dolina powstała w gipsach na skutek zawalania się podziemnych kanałów krasowych i składa się z dwu odcinków, oddzielonych ryglem skalnym, tzw. Wysoką Drogą. Jej górny i dolny odcinek łączy Jaskinia Skorocicka, biegnąca pod Wysoką Drogą i stanowiąca podziemne koryto cieku. Jaskinia ma 352 m długości i jest najdłuższym tego typu obiektem w Polsce. Wąwóz ma około 850 m długości i średnio 80 m szerokości. Dolina posiada bogatą rzeźbę powstałą w gipsowych skałach w wyniku procesów krasowych, które nadal zachodzą. Ich wyrazem są ściany o wysokości 8-13 m, ambony, grzędy, zapadliska krasowe: lejki i leje oraz ich zespoły, ponory a takĪe jaskinie, w liczbie 33. Suche, dobrze nasłonecznione zbocza wąwozu zajmują ciepłolubne murawy o charakterze stepowym. W ich składzie znajduje się wiele roślin chronionych i rzadkich m.in.: rezeda mała, gęsiówka uszkowata, stulisz miotłowy, len włochaty – spotykane wyłącznie na Ponidziu a także miłek wiosenny, ostnice włosowata i Jana, ożota zwyczajna oraz przetaczniki wczesny i zwodny. Przy granicy rezerwatu występuje jedno z dwóch w Polsce stanowisk sierpika różnolistnego. |
| 25 | Pieczyska | Pińczów | 25.05.1999 | 40,41 | ~ | Torfowiskowy | nie | Zachowanie wielogatunkowych zbiorowisk torfowiskowych i bagiennych z licznymi gatunkami rzadkich i prawnie chronionych roślin | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Pińczów, w dużym kompleksie leśnym na wschód od Pińczowa. Obejmuje wilgotne łąki i torfowiska pocięte siecią rowów oraz lasy łęgowe i bory. W miejscach wilgotniejszych i okresowo podtapianych pojawiają się trzcinowiska. Na szczególną uwagę zasługuje rzadkie w Polsce, a dość dobrze wykształcone zbiorowisko torfotwórcze z turzycą Davalla, które występuje na bardzo żyznych torfowiskach źródliskowych zasilanych wodą ze znaczną ilością węglanu wapnia. Sama turzyca jest gatunkiem rzadkim, narażonym na wyginięcie. Innym gatunkiem z tej grupy jest nasięźrzał pospolity. Jest to paproć o nietypowym pokroju, gdzie z kłącza wyrasta jeden liść podzielony na część wegetatywną i kłos zarodnionośny. Przypuszczalnie to tego gatunku dotyczy legenda o kwiecie paproci. Na podmokłych łąkach rosną: pełnik europejski, skrzyp olbrzymi i kilka gatunków storczyków – listera jajowata, kruszczyk błotny, storczyk kukawka, kukułki – szerokolistna i plamista |
| 26 | Wroni Dół | Michałów | 25.05.1999 | 10,31 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie bogatego florystycznie fragmentu zespołu grądu z licznymi chronionymi gatunkami roślin objętych ochroną gatunkową | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Pińczów, na skraju dużego kompleksu leśnego na południe od Pińczowa. Na terenie rezerwatu dominuje zespół leśny w postaci zróżnicowanego florystycznie wielopostaciowego grądu subkontynentalnego. Tworzy go las dębowo-grabowy z udziałem sosny, świerka, jawora i brzozy. Jest to typowy grąd dla Ponidzia, z gatunkami ciepłolubnymi, których centrum występowania to obszar południowej i południowowschodniej Europy. Są to m.in.: len włochaty, ostrożeń pannoński, dziewięćsił bezłodygowy, oman wąskolistny, aster gawędka i zawilec wielkokwiatowy. W runie rosną także gatunki o charakterze górskim takie jak tojad dziobaty i kosmatka gajowa. W rezerwacie występuje szereg storczyków: podkolan biały, buławnik wielkokwiatowy, kukułka szerokolistna, storczyk kukawka, kruszczyk szerokolistny oraz jedno z większych w województwie stanowisk obuwika zwyczajnego. Spośród tych gatunków najciekawszy to dwulistnik muszy. Zapylany jest przez samce niektórych błonkówek, które zwabia budową kwiatu imitującą samicę muchy. Podczas pseudokopulacji z kwiatem dokonują one zapylenia. |
| 27 | Skowronno | Pińczów | 15.04.1960 | 2,06 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie zbiorowisk muraw stepowych | Rezerwat położony jest w odległości około 4 km na północny zachód od Pińczowa, na zachodnim krańcu Garbu Pińczowskiego i obejmuje fragment jego stoku. Na wypłaszczeniu znajdują się pozostałości XI-wiecznego kamieniołomu, w którym pozyskiwano wapień litotamniony zwany też pińczowskim. Jest to materiał, który świeżo po wydobyciu jest miękki i bardzo łatwy w obróbce, dopiero później twardnieje. Bardzo ceniony przez kamieniarzy, posłużył do wykonania rzeźb i elementów ozdobnych m.in. Zamku Królewskiego na Wawelu, Kocioła Mariackiego czy Sukiennic w Krakowie. W obrębie rezerwatu zarejestrowano również stanowisko archeologiczne chroniące pozostałości prehistorycznego grodziska. Obszar rezerwatu porastają ciepłolubne zbiorowiska murawowe o charakterze stepowym. Wysokie walory florystyczne rezerwatu wynikają z nagromadzenia w nim wielu gatunków roślin kserotermicznych takich jak: miłek wiosenny, dziewięćsił popłocholistny, chaber pannoński oraz ostnic włosowatej i Jana. Do innych roślin chronionych, które można tu spotkać należą: wężymord stepowy i zawilec wielkokwiatowy. W rezerwacie występują krytycznie zagrożone wymarciem w Polsce motyle – skalnik bryzeida i modraszek gniady jak również wiele innych gatunków owadów o różnych kategoriach zagrożenia w tym spotykane tylko na Garbie Pińczowskim – pluskwiak Heterocapillus tigripes oraz stonka Longitarsus minimus. |
| 28 | Przęślin | Wiślica | 02.05.1960 | 0,9 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych naturalnego stanowiska roślinności stepowych oraz pokaźnych rozmiarów kryształów gipsowych widocznych w południowej i zachodniej ścianie wzgórza | Rezerwat położony jest między Wiślicą a Buskiem-Zdrojem, wśród gruntów użytkowanych rolniczo. Obejmuje teren niewielkiego wzgórza, mającego kształt góry stołowej. Szczytową, płaską powierzchnię wzgórza tworzy odporna na erozje i wietrzenie warstwa grubokrystalicznych gipsów, pod którą leżą miękkie margle. Odsłonięcia gipsów obserwować można głównie w południowej i zachodniej części wzniesienia, gdzie utworzył się charakterystyczny białoszary pas okalający kulminację wzgórza. Pojedyncze kryształy gipsu tworzą tu zrosty w formie tzw. „jaskółczych ogonów”, osiągających wielkość nawet 2,5 m. Na południowym, dobrze nasłonecznionym zboczu oraz u podnóża gipsowych ścianek zachowały się kserotermiczne murawy o charakterze stepowym. Typowymi roślinami tych ciepłolubnych muraw są tu: len włochaty, miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, wężymord stepowy, ostnica włosowata, stulisz miotłowy, sesleria błotna oraz gęsiówka uszkowata. Godna uwagi jest także kserotermiczna fauna, głównie owady. Do tej grupy należy ryjkowiec ziołomirek stepowy oraz cykada – piewik podolski. Ten ostatni gatunek znany jest jedynie z tego stanowiska oraz z rezerwatu Krzyżanowice. |
| 29 | Winiary Zagojskie | Pińczów | 02.05.1960 | 4,75 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie stanowiska roślin stepowych | Rezerwat położony jest na północny zachód od miejscowości Skorocice, obejmuje obszar rozległego wzniesienia, położonego wśród gruntów użytkowych rolniczo. Gipsowe i lokalnie margliste podłoże rezerwatu porastają ciepłolubne murawy o charakterze stepowym, z bogatą florą kserotermiczną. Z gatunków chronionych stwierdzono tu występowanie wielu zagrożonych wyginięciem takich jak: wężymord stepowy, len włochaty, miłek wiosenny, ożota zwyczajna, goryczuszka Wettsteina, sesleria błotna oraz innych podlegających ochronie: zawilec wielkokwiatowy, dzwonek boloński, ostnica włosowata i gółka długoostrogowa. Ponadto występują tu inne gatunki kserotermiczne takie jak pierwiosnka lekarska, wilżyna ciernista, pszeniec różowy, chaber nadreński, driakiew wonna, biedrzeniec mniejszy, pięciornik biały, oman szorstki, oman wąskolistny, mikołajek polny i płaskolistny. W rezerwacie stwierdzono ciekawy gatunek częściowo chroniony, zagrożony wymarciem – zarazę Kocha. Jest to roślina bezzieleniowa, pasożytująca na korzeniach chabra driakiewnika, pojawiająca się nad powierzchnią gruntu tylko w postaci pędu kwiatonośnego. W faunie rezerwatu występuje bardzo rzadki krytycznie zagrożony wymarciem gatunek motyla – modraszek gniady. |
| 30 | Kadzielnia | Kielce | 07.04.1962 | 0,6 | ~ | Przyrody nieożywionej | wspinaczka | Zachowanie grupy skał wapiennych o malowniczym ukształtowaniu, z żyłami kalcytu i stanowiskiem rzadkich roślin, a szczególnie ze względu na niezwykle cenne znaleziska paleontologiczne | Rezerwat ten to jeden z pięciu na terenie Kielc, położony jest w centralnej części miasta, w obrębie nieczynnego kamieniołomu. Obejmuje szczytową część oraz fragment południowej ściany tzw. Skałki Geologów, pozostałości nieistniejącego już wzgórza Kadzielnia, która otoczona jest nieczynnym kamieniołomem. Skałka Geologów i jej otoczenie zbudowane są z wapieni górnodewońskich powstałych w płytkim, ciepłym morzu. Wapień ten zawiera liczne skamieniałości fauny morskiej – koralowców, stromatoporoidów, gąbek, trylobitów, łodzikowatych, ryb, sprzed ok. 350 mln lat. Można tu zaobserwować ciekawe zjawiska tektoniczne, mineralizację w postaci żyłek kalcytowych oraz kalcytowo-galenowych i różne formy krasowe. Występuje tu zarówno kras powierzchniowy (zagłębienia, żłobki i leje) jak i podziemny (jaskinie). Na terenie całego kamieniołomu znajduje się 25 jaskiń, z czego 9 w samym rezerwacie. W namuliskach jaskiń i wypełnieniach szczelin krasowych na Skałce Geologów znaleziono szczątki kostne drobnych kręgowców: ssaków, ptaków, gadów i płazów z początków czwartorzędu. Istnieje kilka teorii odnośnie pochodzenia nazwy góry i rezerwatu. Jedna z nich odnosi się do rosnącego tu licznie jałowca oraz ziół zbieranych do produkcji kadzideł, inna do faktu, że teren ten był dzierżawiony przez kościelnego (inaczej kadzielnika), jeszcze inna wiąże nazwę z faktem, iż z otworów jaskiń wydobywała się para wodna, jak dym z kadzidła. Zgodnie z inną teorią istniał tu pogański ośrodek kultu z kadzielnicą na szczycie wzniesienia. W kamieniołomie w latach 70-tych ubiegłego wieku powstał park rekreacyjny z amfiteatrem na ponad 5 tys. miejsc. Niedawno udostępniono do zwiedzania Podziemną Trasę Turystyczną powstałą z połączenia trzech jaskiń: Odkrywców, Prochowni i Szczeliny na Kadzielni, o łącznej długości 392 m, z czego udostępnione dla turystów jest 140 m. W tej scenerii nakręcone były fragmenty filmu i serialu „Wiedźmin”. |
| 31 | Sufraganiec | Miedziana Góra | 09.02.1962 | 16,9 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie malowniczego fragmentu lasu mieszanego z jodłą oraz udziałem roślin charakterystycznych dla Gór Świętokrzyskich. | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, przy północnej granicy miasta Kielce. Nazwa rezerwatu pochodzi od rzeki Sufraganiec, której dopływ strumień Sufragańczyk, przepływa przez rezerwat. Ochroną objęto fragment doliny rzecznej i lasu mieszanego sosnowo dębowego, z udziałem jodły, buka, klonu, jaworu i grabu z nielicznymi wiekowymi egzemplarzami drzew. Są to zbiorowiska grądu subkontynentalnego, wyżynnego jodłowego boru mieszanego a wzdłuż strumienia występuje łęg. W runie rosną głównie pospolite gatunki roślin zielnych, z udziałem rzadszych w naszym regionie gatunków górskich. Naleją do nich zachyłka oszczepowata, zanokcica skalna, świerząbek orzęsiony, jarzmianka większa i kokoryczka okółkowa. W rezerwacie występuje szereg chronionych gatunków mchów: bielistka siwa, drabik drzewkowaty, gajnik lśniący, rokietnik pospolity, torfowiec nastroszony, tujowiec tamaryszkowaty oraz kilkanaście gatunków zagrożonych wyginięciem porostów, do których należą m.in. brodaczka kępkowa, płucnica zielonawa, kropniczka biaława. W czystych wodach Sufragańczyka żyje m.in. rak szlachetny |
| 32 | Skotniki Górne | Pińczów | 07.09.1962 | 1,9 | ~ | Stepowy | nie | Zachowanie naturalnego stanowiska roślin stepowych. | Rezerwat położony jest w sąsiedztwie miejscowości Skotniki, wśród pól użytkowanych rolniczo. Obejmuje część szczytową oraz zachodni stok niewielkiego wzniesienia porośniętego murawami kserotermicznymi o charakterze stepowym. Podstawę wzgórza budują margle kredowe natomiast w części wierzchołkowej odsłaniają się gipsy grubokrystaliczne, jednak są one mniej wyeksponowane niż w innych rezerwatach na Ponidziu. Z gatunków podlegających ochronie prawnej w rezerwacie występują m.in.: ostnica włosowata, śniadek cienkolistny, miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, ożota zwyczajna, turzyca delikatna, gęsiówka uszkowata i stulisz miotłowy. Stwierdzono tu występowanie ciekawej, rzadkiej bezzieleniowej rośliny – zarazy Kocha. |
| 33 | Góra Żakowa | Sitkówka-Nowiny | 25.05.1999 | 50,41 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie pozostałości dawnego górnictwa skalnego i kruszcowego, naturalnych wapiennych form skałkowych oraz lasu kserotermicznego z licznymi gatunkami roślin chronionych. | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, na północ od Chęcin. Obejmuje najwyższą, wschodnią część grzbietu górskiego, który tworzą dwie kulminacje: wyższa wschodnia (367 m n.p.m.) zwana Górą Wsiową i zachodnia (posiadająca dwa wierzchołki – ok. 363 m n.p.m. i 345 m n.p.m.) zwana Górą Żakową. grzbiet zbudowany jest z wapieni dewońskich, stromatoporoidowo-koralowcowych, które powstały ze szczątków zwierzęcych, żyjących w znajdującym się tu przed ok. 380 milionami lat, ciepłym, płytkim morzu. W wapieniach spotyka się szczątki fauny kopalnej, przede wszystkim stromatoporoidy, koralowce, amfipory i ramienionogi. Występuje w nich także mineralizacja kruszcowa w postaci żył kalcytowo-barytowo-galenowych. Innym ciekawym elementem przyrody nieożywionej są naturalne formy skałkowe zbudowane z wapieni dewońskich i zlepieńców permskich. Są to urwiska, ambony, progi i bloki skalne osiągające wysokość do 3 m. W grzbietowej części oraz w wyższych partiach zboczy zachowały się liczne ślady wydobywania rudy ołowiu – galeny, zarówno wyrobiska podziemne tj. sztolnie i szyby górnicze jak również powierzchniowe, tzw. szpary górnicze – chodniki bez stropów wycięte przez górników wzdłuż wychodni żył kruszcowych. Szpary górnicze są unikatowym i charakterystycznym dla regionu świętokrzyskiego typem wyrobisk górniczych. W rezerwacie chroniony jest także grąd subkontynentalny z rzadkimi gatunkami roślin. |
| 34 | Jaskinia Raj | Chęciny | 29.11.1968 | 7,83 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie wychodni wapieni dewońskich wraz z rozwiniętą w nich jaskinią krasową „Raj” posiadających najbogatszą z dotychczas odkrytych w Polsce jaskiń szatę naciekową oraz namuliska zawierające cenne warstwy kulturowe. | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, około 3,5 km na północny wschód od centrum Chęcin. Obejmuje zalesione wzniesienie o nazwie Malik (270 m n.p.m.) i znajdującą się w jego obrębie jaskinię krasową powstałą w wapieniach dewonu środkowego. System jej korytarzy ma długość 240 m, z czego 180 m udostępnionych jest do zwiedzania. Swą nazwę zawdzięcza pięknej szacie naciekowej powstałej wskutek przesączania się wody przez nadkład wapienny i wytrącania się kalcytu (węglanu wapnia) na stropie i ścianach jaskini. Najliczniejsze są nacieki pionowe: stalaktyty, stalagmity oraz stalagnaty. Spośród nich najciekawsze są tzw. makarony, czyli stalaktyty o kształcie rurek, wewnątrz których spływa woda a kalcyt wytrąca się na ich końcach. W kilku częściach jaskini występuje nawet 100-200 stalaktytów na 1 m2 , co jest niespotykane w innych jaskiniach na terenie Polski. Inne formy to polewy naciekowe, pola ryżowe, draperie, zasłony, żebra, nacieki kalafiorowe i perły jaskiniowe. Nacieki mają różnorodne zabarwienie, co jest związane z domieszką różnych związków m.in. żelaza i manganu. Również namulisko, pochodzące z czasów ostatniego okresu lodowcowego, zawiera cenne warstwy kulturowe z kamiennymi narzędziami używanymi przez przebywającego tu człowieka paleolitycznego oraz szczątki kostne dawnych zwierząt. Jest to najdalej na północ wysunięte znane stanowisko gdzie stwierdzono ślady bytności neandertalczyka. |
| 35 | Cisów im. Prof. Zygmunta Czubińskiego | Daleszyce | 09.09.1970 | 211,69 | 287,47 | Leśny | nie | Zachowanie, a w miejscach przekształconych odtworzenie, ekosystemów leśnych o cechach naturalnych, kształtowanych i utrzymywanych w wyniku spontanicznych procesów, wraz ze swoistymi dla takich ekosystemów gatunkami roślin, zwierząt i grzybów, w tym rzadkich i chronionych oraz stanowiących komponenty reliktowej, leśnej biocenozy. | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Daleszyce, na północ od Cisowa, gdzie między zabudowaniami spotyka się wiekowe egzemplarze cisów – wbrew nazwie rezerwatu drzewa tego gatunku w nim nie występują. Rezerwat obejmuje południową część stromych stoków Góry Włochy (427 m n.p.m.) i Góry Stołowej (423 m n.p.m.) z budowanych z piaskowców i łupków dolnego dewonu, które w niższych partiach pokryte są czwartorzędowymi lessami. Jego teren jest mocno pofałdowany, poprzecinany licznymi wąwozami, którymi płyną cieki okresowe lub stałe. W rezerwacie lasy bukowo-jodłowe z udziałem dębu, grabu, klonu zwyczajnego, klonu jaworu, z niewielką domieszką osiki, lipy, sosny, modrzewia, brzozy, olszy i innych gatunków. Tworzą tu one dynamiczny kompleks lasów bukowo-jodłowych, charakterystyczny dla Gór Świętokrzyskich, gdzie zamiennie występują obok siebie i wzajemnie się przenikają lub zastępują, zespoły leśne borów jodłowych i żyznych buczyn, często z udziałem innych gatunków drzew, co w niektórych miejscach zbliża je do zbiorowisk nawiązujących do grądów. Stwierdzono tu występowanie licznych gatunków grzybów wielkoowocnikowych, w tym rzadkich i chronionych, m.in.: soplówki bukowej i soplówki jodłowej. Obydwa gatunki związane są ze starymi, zamierającymi i martwymi drzewami. Ponadto rezerwat jest miejscem występowania puszczańskich gatunków bezkręgowców, w tym saproksylicznych, dzięciołów związanych z lasami o naturalnej strukturze wiekowej i przestrzennej i innych rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Prócz wysokich wartości przyrodniczych, rezerwat posiada także walory historyczne – lasy w rejonie Cisowa były miejscem stacjonowania powstańczych oddziałów podczas powstania styczniowego, a także partyzantów podczas drugiej wojny światowej. Na obszarze, który stanowi powiększenie rezerwatu znajduje się pomnik upamiętniający miejsce stacjonowania oddziału Armii Krajowej „Wybranieccy”. Na przełomie lat 1943–1944 stacjonowali tu partyzanci pod dowództwem Mariana Sołtysiaka ps. „Barabasz”. Rezerwat nosi imię Zygmunta Czubińskiego polskiego botanika i działacza ochrony przyrody pochodzącego z Kielc. |
| 36 | Oleszno | Łopuszno, Krasocin | 06.02.1971 | 262,67 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie fragmentu rozległego kompleksu bagie-nych lasów olszowych o naturalnym, miejscami pier-wotnym charakterze | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Włoszczowa, w dolinie rzeki Czarnej Starej. Obejmuje rozległy kompleks lasu z przewagą bagiennych lasów olszowych miejscami o charakterze naturalnym. Inne zbiorowiska to łęg jesionowy, bór mieszany i grąd. Drzewostan zbudowany jest z wielu gatunków drzew, głównie olszy czarnej, jesionu, dębu szypułkowego, buka, jodły, świerka, jaworu, klonu, graba zwyczajnego, wiązów i czeremchy zwyczajnej. W pobliżu rzeki wykształcają się zbiorowiska szuwarowe. Wszystkie te siedliska przenikają się tworząc mozaikę. Na terenie rezerwatu występują dwa skupiska cisów. Runo jest silnie rozwinięte i wielogatunkowe, występują tu ciekawe gatunki: trybula lśniąca, turzyca brzegowa, wawrzynek wilczełyko, jaskier wielki, liczydło górskie, kostrzewa leśna, kukułki: Fuchsa, szerokolistna i plamista. Spotkać tu można również interesujące gatunki paproci takie jak podrzeń żebrowiec i pióropusznik strusi, które wytwarzają dwa rodzaje liści – zielone asymilacyjne i brunatne zarodnionośne. |
| 37 | Modrzewie | Bałtów | 17.12.1971 | 4,68 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie fragmentu wielogatunkowego lasu liściastego o cechach naturalnych z udziałem modrzewia polskiego Larix polonica | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Ostrowiec Świętokrzyski, w sąsiedztwie Bałtowa. Składa się z dwóch części przedzielonych na całej długości drogą. Obejmuje zbocza doliny pocięte wąwozami lessowymi i fragmenty wierzchowiny. Teren pokryty jest lasem grabowo-lipowo-dębowym, w którym występuje też modrzew polski. Niektóre jego egzemplarze mają około 240 lat. Przypuszcza się, że modrzew w tym rezerwacie pochodzi z nasadzeń, ponieważ nie zaobserwowano jego naturalnych odnowień. Na drzewostan składa się również sosna pospolita, w domieszce jest brzoza, osika, jesion, wiąz, jawor, klon i olsza. Wśród krzewów dominują berberys, dereń, głóg, trzmielina i jałowiec. Z roślin chronionych spotykane są: parzydło leśne, wawrzynek wilczełyko, naparstnica zwyczajna i kruszczyk szerokolistny. |
| 38 | Polana Polichno | Pińczów | 01.10.1974 | 35,42 | ~ | Florystyczny | nie | Zachowanie zbiorowiska roślinności kserotermicznej z udziałem groszku pannońskiego Lathyrus pannonicus oraz stanowiska rzadkich owadów, w szczególności jelonka rogacza Lucanus cervus | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Pińczów, w dużym kompleksie leśnym rozciągającym się na południowy zachód od Pińczowa. Obejmuje rozległą rozlegną polanę, o nieregularnym, wydłużonym kształcie z niewielkimi fragmentami otaczającego ją starodrzewia dębowego. Panuje tu swoisty mikroklimat, utrzymują się wysokie temperatury i zwiększona wilgotność powietrza. Warunki takie sprawiają, że znaczną część rezerwatu zajmują ciepłolubne murawy. Wśród roślin kserotermicznych licznie reprezentowane są gatunki pochodzenia pontyjskiego: len złocisty i włochaty, miłek wiosenny, wiśnia karłowata, szczodrzeniec ruski, ostrożeń pannoński oraz groszek pannoński. Ten ostatni występuje w Polsce jedynie na tym stanowisku. Inne ciekawe gatunki rezerwatu to storczyk purpurowy, obuwik zwyczajny, podkolan różowy, dziewięćsił bezłodygowy, sesleria błotna. Faunę rezerwatu reprezentuje bytujący w otaczających go dąbrowach chroniony i rzadki chrząszcz – jelonek rogacz. Jest to największy chrząszcz występujący w Polsce. Spośród zagrożonych wyginięciem owadów na uwagę zasługuje także ryjkowiec Magulones hungaricus, kózka Phytoecia uncinata i cykada piewik górski |
| 39 | Dalejów | Bliżyn | 01.03.1978 | 87,25 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie ekosystemu leśnego o cechach naturalnych z wielogatunkowym drzewostanem, wraz z siedliskami rzadkich organizmów saproksylicznych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Suchedniów, w zachodniej części niewysokich Wzgórz Suchedniowskich, pośród dużego kompleksu leśnego. Wzgórza zbudowane są z piaskowców, mułowców oraz iłowców dolnotriasowych z występującymi w nich pokładami rud, które były eksploatowane do pierwszej połowy XX wieku. Nazwa rezerwatu pochodzi od wzniesienia, na którym się znajduje. Ochronie podlega fragment wielogatunkowego lasu o charakterze naturalnym. Panującym gatunkiem jest tu jodła i modrzew polski, który naturalnie się odnawia i dobrze rozwija. Stosunkowo duży udział ma także dąb, buk, sosna i brzoza. Resztę stanowi osika, olsza oraz świerk (ciekawą odmianą jest świerk wężowy z pędami osiągającymi długość do 10 m). Drzewostany osiągają wiek do 170 lat, natomiast pojedyncze okazy modrzewia, a także jodły, buka i dębu mają 180 i więcej lat. Podszyt stanowią głównie grab, jarząb, kruszyna, czeremcha, bez koralowy, miejscami spotyka się trzmielinę. W północno-wschodniej części rezerwatu, na podmokłym terenie występuje roślinność bagienna. W bogatym runie leśnym można spotkać rośliny chronione takie jak kosaciec syberyjski, storczyk plamisty oraz podkolan biały. Duży kompleks leśny, ze znajdującym się w jego obrębie rezerwatem, stwarza wyjątkowo dogodne warunki bytowania dla licznych zwierząt, w tym: ssaków, ptaków, gadów i płazów. Bogaty jest również świat owadów – żyją tu między innymi saproksyliczne chrząszcze: zgniotek cynobrowy i szkarłatny, kozioróg dębosz i rohatyniec nosorożec. |
| 40 | Milechowy | Chęciny | 01.03.1978 | 132,33 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie zbiorowisk leśnych o cechach zespołów naturalnych oraz kserotermicznych zespołów zaroślowych i murawowych z licznymi gatunkami roślin chronionych. | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, na północny wschód od Małogoszcza, wewnątrz kompleksu leśnego usytuowanego na lewym brzegu Łososiny zwanej inaczej Wierną Rzeką. Teren rezerwatu obejmuje dwa zalesione grzbiety górskie – jeden stanowi zachodnie przedłużenie Grząb Bolmińskich, z kulminacją Góry Milechowskiej (324,8 m n.p.m.), drugi nosi nazwę Góry Brodowej. Zbudowane są one z różnorodnych wapieni górnojurajskich, których stromo nachylone warstwy tworzą wielki fałd tektoniczny. Wzniesienia oddzielone są od siebie głęboką kotliną krasową, która połączona jest z doliną Łososiny głębokim, skalnym wąwozem, rozcinającym grzbiet Góry Brodowej. Na grzbietach i stokach wzgórz oraz stromych ścianach wąwozu obserwować można progi i ściany skalne ze śladami zachodzących w nich procesów krasowych a także blokowiska skalne. Formy krasowe reprezentowane są głównie przez jaskinie, z których największa i najbardziej znana, Piekło Milechowskie, ma 17,5 m długości. Zbiorowiska leśne rezerwatu to: świetlista dąbrowa, grąd subkontynentalny, zboczowe lasy klonowo lipowe. Towarzyszą im ciepłolubne zarośla i murawy kserotermiczne. Rośliny naczyniowe prawnie chronione spotykane w rezerwacie toŚ wiĞnia karłowata, wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, zawilec wielkokwiatowy, kruszczyk rdzawoczerwony i gnieźnik leśny. |
| 41 | Kamień Michniowski | Bodzentyn | 01.11.1978 | 10,59 | ~ | Leśny | ruch pieszy, wspinaczka |
Zachowanie naturalnych, wielogatunkowych zbiorowisk leśnych oraz wychodni skał piaskowca triasowego z ciekawą roślinnością naskalną | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Suchedniów, na południowy wschód od Suchedniowa. Obejmuje część szczytową oraz fragment zachodniego stoku najwyższego wzniesienia Pasma Sieradowickiego o nazwie Kamień Michniowski (435,4 m n.p.m.) zbudowanego z dolnodewońskich piaskowców kwarcytowych przewarstwionych łupkami. Obszar rezerwatu porasta około 100-letnia kwaśna dąbrowa ze znacznym udziałem jodły oraz sosny i buka. W warstwie podszytu występuje: świerk, jarząb, wierzba, leszczyna, trzmielina i kruszyna. Bogate runo leśne stanowią m.in.: jastrzębiec kosmaczek, gajowiec żółty, sałatnik leśny, konwalijka dwulistna oraz paprocie: orlica pospolita, narecznice krótkoostna i samcza. Osobliwością rezerwatu są naturalne formy skałkowe tworzące ciąg urwisk, progów, występów i ambon, o długości około 200 m, poniżej których występują duże bloki i blokowiska skalne. Są one częściowo porośnięte mchami, porostami i paprociami. W obrębie skałek znajduje się jaskinia pseudokrasowa o długości 25 m, która służyła za schronienie powstańcom styczniowym, a w okresie II wojny światowej partyzantom z ugrupowania Jana Piwnika „Ponurego”. |
| 42 | Wykus | Bodzentyn | 01.11.1978 | 63,58 | ~ | Leśny | ruch pieszy | Zachowanie miejsc pamięci narodowej związanych z powstaniem styczniowym i II wojną światową rozgrywającymi się w lasach suchedniowskich oraz otaczających je wielogatunkowych zbiorowisk leśnych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Suchedniów, na zachodnim zboczu wzniesienia Wykus (326 m n.p.m.), poród rozległego kompleksu Lasów Siekierzyńskich. Podłoże budują tu piaskowce, mułowce oraz iłowce dolnego triasu. Obszar rezerwatu jest pagórkowaty, poprzecinany kilkoma wąwozami. Jednym z nich, wzdłuż północnej części przepływa rzeka Lubianka. Teren porastają grądy a w dolinie rzeki łęgi. Wiek drzewostanu waha się od 70 do 100 lat z pojedynczymi osobnikami jodły dochodzącymi do 140 lat. W tym miejscu w czasie II wojny światowej przebywali partyzanci AK pod dowództwem „Ponurego”. Z uwagi na odległość od osad ludzkich i łatwy dostęp do wody uroczysko Wykus było lepszym miejscem na obozowisko niż Kamień Michniowski. Pozwoliło to m.in. na umiejscowienie tu przewiezionych ze Skarżyska maszyn do produkcji broni. W rezerwacie znajduje się kapliczka upamiętniająca groby poległych żołnierzy. Corocznie odbywają się tu uroczystości ku ich czci. |
| 43 | Ługi | Włoszczowa | 15.10.1981 | 88,39 | ~ | Faunistyczny | nie | Zachowanie miejsc lęgowych wielu gatunków ptaków związanych ze środowiskiem wodno – bagiennym i leśnym | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Włoszczowa, w dużym kompleksie leśnym na zachód od Włoszczowy. Obejmuje zarastający zbiornik wodny i torfowiska a także otaczające je bory sosnowe rosnące na paśmie wydm. Rzeźba taka powstała w wyniku procesów eolicznych podczas ostatniego zlodowacenia gdy obszar pozbawiony był szaty roślinnej i piaski były łatwo przenoszone przez wiatr. Rezerwat utworzony został w celu ochrony miejsc lęgowych ptaków związanych ze środowiskiem wodno-błotnym i leśnym. Na terenie rezerwatu stwierdzono występowanie w różnych okresach od 40 do 90 gatunków ptaków, w tym kilkadziesiąt mających tu miejsca lęgowe. Na szczególną uwagę zasługują między innymi: bocian czarny, bekas, kszyk, rybitwa, żuraw, perkoz, perkozek batalion, krwawodziób, samotnik oraz kaczki: krzyżówka, cyraneczka, czernica, świstun, łyska, a także dzięcioły średni i duży, myszołów zwyczajny, wilga, grubodziób. Na torfowisku spotkać można ciekawe gatunki roślin owadożernych: rosiczkę długolistną i okrągłolistną oraz pływacza średniego i zwyczajnego. |
| 44 | Góra Rzepka | Chęciny | 15.10.1981 | 9,45 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie wychodni skał dewońskich oraz pozostałości historycznego górnictwa kruszcowego rud ołowiu | Rezerwat położony jest zaledwie kilkaset metrów od centrum Chęcin. Obejmuje partie szczytowe i zbocza dwóch wzniesień góry Rzepki (356,4 m n.p.m.) i Beyliny (355,5 m n.p.m.) oraz fragment ściany skalnej nieczynnego kamieniołomu „Korzecko”. W obrębie rezerwatu znajduje się szpara po eksploatacji grubej żyły kalcytowej, jednej z największych w regionie oraz ślady górnictwa kruszcowego. Wzniesienia zbudowane są z wapieni i dolomitów środkowego dewonu, które są pocięte bardzo gęstą siecią żyłek białego kalcytu. Widoczne są również liczne, zwykle pionowe szczeliny krasowe wypełnione piaskiem kwarcowym i dolomitowym. W wapieniach odsłaniających się w części szczytowej Rzepki występuje fauna kopalna – głównie koralowce i głowonogi. Na wapiennych skałach południowych stoków rozwinęła się roślinność kserotermiczna, wśród której obserwować można dziewięćsiła bezłodygowego, zawilca wielkokwiatowego oraz ostatnio ponownie tu odkrytego storczyka drobnokwiatowego. W rejonie rezerwatu widywany był gniewosz plamisty. W obrębie kamieniołomu „Korzecko”, jednak poza terenem rezerwatu znajdują się zabudowania Europejskiego Centrum Edukacji Geologicznej Uniwersytetu Warszawskiego. |
| 45 | Biesak Białogon | Kielce | 15.10.1981 | 13,04 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie wychodni skał ordowickich i kambryjskich | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, w granicach administracyjnych Kielc, na północnym stoku Kamiennej Góry (366 m n.p.m.) w Paśmie Posłowickim. Obejmuje nieczynny kamieniołom wraz z otaczającym go lasem sosnowym. Wyrobisko jest częściowo wypełnione wodą. Największą wartością rezerwatu jest profil geologiczny oraz tektonika skał odsłaniających się w ścianach kamieniołomu mułowców i piaskowców kwarcytowych z kambru oraz zlepieńców i piaskowców ordowiku. W piaskowcach ordowiku odkryto warstewkę bentonitu, minerału świadczącego o aktywności wulkanicznej w okresie ich powstawania. Najciekawszym, unikalnym w regionie świętokrzyskim, zjawiskiem tektonicznym obserwowanym w wyrobisku jest odwrócone następstwo warstw, gdzie starsze mułowce kambru leżą na młodszych piaskowcach ordowiku. Innymi interesującymi zjawiskami tektonicznymi są powierzchnie uskoków z rysami ślizgowymi tzw. lustrami tektonicznymi. |
| 46 | Góra Dobrzeszowska | Łopuszno | 15.04.1982 | 25,11 | ~ | Leśny | ruch pieszy | Zachowanie zalesionego fragmentu Góry Dobrzeszowskiej z zachowanym na jej szczycie prehistorycznego obiektu archeologicznego o wyjątkowej wartości | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, na północny wschód od Łopuszna. Obejmuje porośniętą lasem szczytową część Góry Dobrzeszowskiej (364,5 m n.p.m.), która zbudowana jest z piaskowców dolnotriasowych odsłoniętych na powierzchni w formie blokowisk skalnych złożonych z bloków o wielkości do 1,5 m. Innymi ciekawymi elementami rzeźby są niewielkie płyty i ambony. Na wzniesieniu znajdowało się kiedyś miejsce kultu pogańskiego, którego pozostałością są resztki wałów kamiennych oraz prawdopodobnie kilkadziesiąt innych obiektów w tym kamień ofiarny. Na tym terenie prowadzono także w okresie historycznym eksploatację skał, z których produkowano kamienie młyńskie. Świadczą o tym łomiki oraz porzucone, półobrobione koliste płyty skalne. Zbiorowisko leśne w rezerwacie to grąd subkontynentalny, gdzie pojedyncze okazy buka, jodły i dębu osiągają wiek powyżej 120 lat. W runie leśnym występują rośliny m.in. wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, konwalia majowa, paprotka zwyczajna, bluszcz pospolity, czosnek niedźwiedzi, przylaszczka pospolita i żywiec cebulkowy. |
| 47 | Barcza | Zagnańsk | 01.07.1984 | 14,58 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie odsłonięć skał dolnodewońskich na terenie Gór Świętokrzyskich | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Zagnańsk, na północny zachód od Kielc. Obejmuje południowo-zachodni fragment stoku góry Barcza (465,1 m n.p.m.), w Paśmie Klonowskim. Znajdują się tu dwa nieczynne kamieniołomy, gdzie w pierwszej połowie ubiegłego wieku wydobywano dolnodewońskie piaskowce kwarcytowe z przewarstwieniami łupków. Centralne fragmenty wyrobisk wypełniły się wodą, co spowodowało powstanie sporych zbiorników. Najważniejszym elementem chronionym w rezerwacie są odsłonięcia skał dewonu z wkładkami tufitów o intensywnie zielonej barwie. Tufity to skały osadowe powstałe w wyniku sedymentacji i późniejszych przemian popiołów wulkanicznych. Rezerwat porasta wyżynny jodłowy bór mieszany, zbiorowisko występujące w Polsce jedynie na terenie Gór Świętokrzyskich, na Roztoczu i fragmentami na Podkarpaciu. Na obrzeżach zbiorników wodnych wykształciły się okrajkowe zbiorowiska wodno-bagienne nawiązujące do torfowisk przejściowych z udziałem rosiczki okrągłolistnej. W czasie II wojny światowej kamieniołomy były miejscem wielu straceń i dziś są miejscem pamięci narodowej. |
| 48 | Barania Góra | Strawczyn | 05.02.1994 | 81,6 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie naturalnych zróżnicowanych zbiorowisk głównie bukowo – jodłowych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce we wschodniej części Pasma Oblęgorskiego. Obejmuje fragment południowego, zalesionego zbocza wzniesienia o nazwie Barania Góra (425 m n.p.m.) zbudowanego z piaskowców dolnotriasowych pokrytych płatami lessów. Wzgórze porośnięte jest grądem subkontynentalnym i żyzną buczyną niżową. Stoki wzniesienia porozcinane są licznymi wąwozami wymytymi w lessach i miejscami przekształconymi w nieckowate dolinki. W drzewostanie występuje buk, grab oraz jodła i dąb. Bogate runo leśne posiada w swym składzie ponad 120 gatunków roślin naczyniowych, wśród nich: widłak wroniec, wawrzynek wilczełyko, buławnik mieczolistny, barwinek pospolity oraz bluszcz, który w znacznych ilościach pnie się po drzewach, a mając dobre warunki świetlne, zakwita. Przez rezerwat przebiega czerwony szlak turystyczny, główny szlak Gór Świętokrzyskich mający długość ponad 100 km. Teren obecnego rezerwatu wraz z połowionym poniżej dworkiem i polami został w 1900 r. podarowany przez społeczeństwo Henrykowi Sienkiewiczowi jako podziękowanie za jego twórczość. |
| 49 | Małe Gołoborze | Waśniów | 15.02.1994 | 21,58 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie obszaru dawnego gołoborza, wychodni interesujących skał okresu kambru, a także starodrzewia bukowego i bukowo – jodłowego | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Łagów, na północny wschód od Łagowa w centralnej części dużego kompleksu leśnego położonego na Paśmie Jeleniowskim, zbudowanym z górnokambryjskich piaskowców kwarcytowych przeławiconych łupkami. Obejmuje część grzbietową i północnowschodni stok Góry Chocimowskiej (521 m n.p.m.) oraz zachodni skłon Góry Witosławskiej (491 m n.p.m.). Doliną pomiędzy wzniesieniami okresowo przepływa potok. W górnej części rezerwatu występują blokowiska złożone z dużych fragmentów piaskowców, stanowiące dawne – obecnie juĪ zarośnięte gołoborza. Przypuszcza się, że powstały one głównie podczas ostatniego okresu lodowcowego w warunkach klimatu zimnego m.in. na skutek kruszenia skał, do którego dochodziło w wyniku zmian temperatury, zamarzania wody w szczelinach skalnych a następnie wypłukiwania mniejszych cząstek. Obecnie widoczne są na powierzchni jedynie większe bloki skalne. Na znacznej części gołoborza, po wypełnieniu przestrzeni między głazami glebą, postępuje sukcesja roślin podszytu. Obszar rezerwatu porasta las będący pozostałością dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Występują tu dwa zespoły roślinne: buczyny karpackiej w formie podgórskiej i kwaśnej buczyny z wiekowymi bukami i jodłami przekraczającymi 170 lat. |
| 50 | Szczytniak | Waśniów | 15.02.1994 | 6,16 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie dawnego gołoborza, oraz wkraczających na nie zbiorowisk roślinnych, a także fragmentu puszczy bukowo-jodłowej miejscami o charakterze pierwotnym | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Łagów, na północny wschód od Łagowa w centralnej części dużego kompleksu leśnego położonego na Paśmie Jeleniowskim zbudowanym z górnokambryjskich kwarcytów przeławiconych łupkami. Obejmuje fragment przyszczytowej partii stoku góry Szczytniak (553,7 m n.p.m.), najwyższego wzniesienia Pasma Jeleniowskiego. Najcenniejszym elementem rezerwatu jest charakterystyczne dla Gór Świętokrzyskich blokowisko skalne typu gołoborza. Usytuowane jest ono w górnej, bardzo stromej części zbocza. Tworzą je ostrokrawędziste głazy i bloki piaskowców kwarcytowych, o wielkości nieprzekraczającej zwykle 0,5 m. Piaskowce są jasnoszare, zlewne i bardzo twarde. Gołoborze jest już tylko niewielkim fragmentem tego, które istniało na tym obszarze w przeszłości. Przyczyną zmniejszania się jego powierzchni jest postępująca sukcesja roślin leśnych, głównie mchów, paproci, jeżyn i borówek stanowiących inicjalne stadium sukcesji. Odkryte partie gołoborza otacza las jodłowo-bukowy, o charakterze pierwotnym stanowiący zaawansowane stadium sukcesji. |
| 51 | Kręgi Kamienne | Miedziana Góra | 15.10.1994 | 12,33 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy, wspinaczka |
Zachowanie odsłonięć piaskowców dolnotriasowych oraz cennych zabytków kultury materialnej, w postaci prehistorycznych kręgów kamiennych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, na północ od Kielc, na wschodniej części grzbietu Góry Grodowej (385,5 m n.p.m.). Obejmuje szczytową partię oraz północne i południowe stoki jednej z kulminacji wniesienia. Rezerwat utworzono w celu ochrony odsłonięć dolnotriasowych piaskowców w ścianach dawnych kamieniołomów. W odsłonięciach doskonale widoczne są struktury piaskowców: warstwowanie przekątne, rynnowe (warstwy są pochylone i lekko wygięte) o wielkości kilkunastu, kilkudziesięciu metrów, wskazujące na powstanie piaskowców jako piasków eolicznych, tworzących pustynne wydmy. Świadectwem takiego pochodzenia są także zmarszczki wiatrowe (takie, jak współcześnie też powstają na powierzchni piasku), szczeliny z wysychania i zwitki błotne (mikroformy które i współcześnie tworzą się na dnie wysychających błotnistych kałuż). Piaskowce mają charakterystyczną wiśniowo-czerwoną barwę, wykazują wyraźną laminację oraz oddzielność płytową wzdłuż lamin. Odkryto tu również tropy gadów. W rezerwacie chronione są również zachowane, szczątkowe fragmenty kamiennych wałów, które zostały uznane za pozostałości prehistorycznego ośrodka pogańskiego kultu. W centrum rezerwatu znajduje się kapliczka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego z XIX w., otoczona kamiennymi tablicami. Kręcono tu również fragmenty filmu „Wiedźmin”. |
| 52 | Wąwóz w Skałach | Waśniów, Nowa Słupia | 12.11.1994 | 3,01 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie odsłonięć dolomitów środkowodewońskich oraz roślinności porastającej wąwóz | Rezerwat położony jest między Nową Słupią a Waśniowem. Obejmuje dno oraz zbocza doliny mającej charakter jaru o stromo nachylonych ścianach, wysokości do 30 m. Środkiem rezerwatu płynie bezimienny potok – prawobrzeżny dopływ rzeki Dobruchny. W ścianach wąwozu odsłaniają się skały środkowego dewonu, zbudowane z twardych, odpornych na wietrzenie szarych dolomitów i ciemnoszarych lub brązowych wapieni dolomitycznych. W występujących w dolomitach wkładkach wapieni organodetrytycznych, zbudowanych w znacznej części z muszli, odkryto i po raz pierwszy opisano trzy gatunki ramienionogów. Północną ścianę wąwozu, jej południową wystawę porasta roślinność kserotermiczna i naskalna. Na podłożu skalnym rosną: rojnik pospolity, czosnek skalny i kostrzewa blada, a w załomach skał zanokcica murowa. Obok nich – na zboczu występują inne gatunki kserotermiczne: pajęcznica gałęzista, oman szerokolistny, ciemiężyk białokwiatowy, czyściec prosty. U podnóża zbocza rośnie szałwia łąkowa, jastrzębiec kosmaczek i wilczomlecz sosnka. Południowe zbocze wąwozu jest, poza nagimi odsłonięciami skał, pokryte prawie w całości krzewami i drzewami. Rosną tu licznie: leszczyna, lipa, grab i osika. |
| 53 | Góra Sieradowska im. Wiktora Kozłowskiego | Bodzentyn | 01.08.1995 | 197,36 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie naturalnych, wielogatunkowych zbiorowisk leśnych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Suchedniów, na północ od Bodzentyna. Tworzą go kopulaste wzniesienia z kulminacją Góry Sieradowskiej (381,9 m n.p.m.), poprzedzielane doliną Świśliny, która nie została objęta ochroną. W podłożu lessowym występują liczne wąwozy o łagodnych zboczach porośnięte lasem i młode o wąskich dnach i stromych zboczach. Rezerwat porasta jodłowy wyżynny las mieszany, grąd, żyzna buczyna górska oraz bliżej doliny łęgi. Panującym gatunkiem jest jodła i buk, a w domieszce występuje dąb, modrzew, jawor, klon, jesion, grab, świerk, sosna, brzoza i olsza. W 2012 r. w wyniku działania silnego wiatru doszło do znacznych zniszczeń w drzewostanie. Obecnie las odnawia się, o czym świadczy pojawienie się w runie wielu młodych drzew, w tym jodły, która pojawiła się licznie pod osłoną szybciej rosnących gatunków. W runie stwierdzono występowanie wielu gatunków roślin: kukułki plamistej, gnieźnika leśnego, zdrojówki rutewkowatej, parzydła leśnego wawrzynka wilczełyko, bluszczu pospolitego, paprotki zwyczajnej paprotnika kolczystego oraz widłaków: wrońca, jałowcowatego i goździstego. |
| 54 | Krzemionki Opatowskie | Bodzechów, Ćmielów | 01.08.1995 | 378,83 | ~ | Krajobrazowy | ruch pieszy | Zachowanie zrzadkich i chronionych gatunków roślin oraz kopalni krzemienia pasiastego, a także wyrobisk górniczych i śladów obozowisk górników | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Ostrowiec Świętokrzyski oraz na terenach podlegających Muzeum Historyczno-Archeologicznemu w Ostrowcu Świętokrzyskim. W obrębie rezerwatu znajdują się kopalnie krzemieni z młodszego neolitu i początków brązu tj. z IV-II tysiąclecia p.n.e. Wydobywano tu krzemień pasiasty, z którego wytwarzane były narzędzia i broń. Krzemień tworzy tu soczewkowate i bulaste skupienia w wapieniach górnojurajskich. Po jego wydobyciu pozostało około 3 tys. lejów zlokalizowanych na polu górniczym. Każda kopalnia składała się z chodników i komór o długości od kilku do kilkudziesięciu metrów, z czego udostępniono do zwiedzania tylko niewielką część. Nad szybami górniczymi znajdują się pawilony, z ekspozycjami dotyczącymi życia ówczesnych ludzi oraz odkryć i badań dotyczących kopalni, wykonano także rekonstrukcję dającą wyobrażenie pradziejowej osady. W rezerwacie występuje świetlista dąbrowa, grąd oraz na niewielkich powierzchniach murawy kserotermiczne z ciekawymi gatunkami roślin wawrzynkiem główkowym, obuwikiem pospolitym, buławnikiem czerwonym, dzwonecznikiem wonnym, goryczką krzyżową, zawilcem wielkokwiatowym, lilią złotogłów, ostrożeniem pannońskim, pluskwicą europejską, dziewięćsiłem bezłodygowym, podkolanem białym i zielonawym oraz naparstnicą zwyczajną. |
| 55 | Moczydło | Piekoszów | 01.08.1995 | 16,35 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie wychodni i odsłonięć skał dewońskich, permskich i triasowych, a także pozostałości historycznego górnictwa kruszców ołowiu | Rezerwat położony jest na południe od Piekoszowa. Obejmuje wzgórze o nazwie Moczydło (318 m n.p.m.) zbudowane z odsłaniających się w wielu miejscach wapieni środkowego i górnego dewonu, lokalnie też zlepieńców wapiennych permu. W ścianach trzech nieczynnych kamieniołomów widoczny jest kontakt skał pochodzących z różnych okresów geologicznych oraz liczne żyły kalcytowe i kalcytowo-barytowogalenowe przecinające wapienie dewońskie. W kamieniołomach od XIX wieku wydobywano wapień dewoński oraz kalcyt jako marmur techniczny wykorzystywany w architekturze i kamieniarstwie. Obecność galeny – rudy ołowiu zdecydowała o rozwoju górnictwa kruszcowego, które prowadzono tu przez kilkaset lat, do początków XX wieku. Ślady tej działalności zachowały się w formie szybów i szpar górniczych. Przez teren rezerwatu przebiega ścieżka dydaktyczna. W 1831 r. w kaplicy grobowej na Moczydle, w wykonanej z ołowiu trumnie, pochowany został Johann Ullmann, Dyrektor Głównej Dyrekcji Górniczej i Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach prowadzący poszukiwania kruszców na tym wzgórzu. Niestety obecnie nie ma śladu grobowca, natomiast tablica poświęcona Ullmanowi znajduje się przed szkołą postawioną u podnóża wzniesienia, blisko granicy rezerwatu. |
| 56 | Perzowa Góra | Strawczyn | 01.08.1995 | 33,1 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie odsłonięć piaskowca triasowego oraz wielogatunkowego drzewostanu z fragmentem żyznej buczyny | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Kielce, na północny zachód od Strawczyna. Obejmuje fragment kompleksu leśnego porastającego szczyt, grzbiet i przygrzbietowe partie stoków Góry Perzowej (395 m n.p.m.). Górę budują dolnotriasowe piaskowce w dolnej części wzniesienia pokryte utworami lessu. Piaskowce tworzą ciąg (o długości ponad 100 m) naturalnych form skałkowych wokół głównej kulminacji góry oraz mniejszą grupę skałek przy północnej, niższej kulminacji. Poniżej najwyższych grup skałkowych, na stokach góry występują liczne, często duże (o wysokości do 3 m) bloki skalne, grawitacyjnie odsunięte od głównej grupy skałkowej. Część południową głównego ciągu tworzą monolity skalne o wysokości 1-3 m. W części centralnej znajduje się zespół kilku progów skalnych rozczłonowanych licznymi szczelinami. Największy z nich o długości około 10 m, szerokości 8 m i wysokości 6 m podcięty jest głęboką niszą skalną, w której urządzono kapliczkę św. Rozalii, patronki ludzi dotkniętych chorobami zakaźnymi. Górę porasta las zbliżony do naturalnego, głównie żyzna buczyna górska. U podnóża pojawiają się fragmenty grądu. Spotkać można tu wiele ciekawych lub chronionych gatunków roślin jak np.: lilia złotogłów, paprotka zwyczajna, marzanka wonna, czosnek niedźwiedzi, kokorycz pełna i pusta, żywiec cebulkowy i dziewięiolistny oraz śnieżyczka przebiśnieg, która ma tu jedno z nielicznych stanowisk w Górach Świętokrzyskich. |
| 57 | Piekiełko Szkuckie | Ruda Maleniecka | 01.08.1995 | 2,71 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie naturalnych form skałkowych zbudowanych ze zlepieńców dolnojurajskich oraz ekosystemu leśnego z całym bogactwem gatunkowym flory i fauny | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Ruda Maleniecka, na południowy wschód od Fałkowa. Obejmuje powierzchnię szczytową i stoki niewielkiego płaskowzgórza. Ochroną objęto tu naturalne skałki zbudowane ze zlepieńców dolnej jury. Bloki skalne tworzą ciąg o długości około 220 m i przybierają różne formy powstałe w wyniku grawitacyjnego rozpadu stoku oraz wietrzenia jak np.: progi, ambony, stoły, murki i występy skalne. W rezerwacie jest także jaskinia Schronisko w Zlepieńcach o długości 5 m. Dominującą formą mikrorzeźby są zaokrąglone ściany ze sterczącymi, kilkucentymetrowymi guzami otoczaków. W miejscach, gdzie jest wyraźne uławicenie, rzeźbę ścian tworzą listwy ławic i bruzdy wzdłuż ich granic. Specyficznym elementem powierzchni skałkowych są resztki naskorupień żelazistych, powstałych w wyniku wietrzenia skał wzdłuż powierzchni uskoków, na których widać tzw. rysy ślizgowe. Unikatową formą mikrorzeźby są płytkie pionowe żłobki występujące na ścianie ambony we wschodniej części rezerwatu. Dolne partie skał pokrywają mchy i paprocie. W rezerwacie rośnie kilkanaście wiekowych dębów i sosen, których wiek przekracza 160 lat |
| 58 | Słopiec | Daleszyce | 01.08.1995 | 8,24 | ~ | Leśny | nie | Zabezpieczenie naturalnych procesów przyrodniczych we fragmencie bagiennego lasu olszowego stanowiącego etap sukcesji w naturalnej historii torfowiska | Rezerwat położony jest w sąsiedztwie miejscowości Słopiec, przy trasie Daleszyce – Borków. Utworzony został w celu ochrony torfowiska kępkowo-dolinkowego położonego w niecce otoczonej kopalnymi, zarośniętymi lasem wydmami, znajdującej się w rozlewiskach rzeki Belnianki. Występowało tu wiele ciekawych roślin charakterystycznych dla torfowisk, takich jak: żurawina błotna, borówka bagienna, modrzewnica zwyczajna, brzoza omszona, rosiczki, przygiełka biała, reliktowe glacjalne wierzby i arktyczno-borealne mchy. Obecnie, na skutek obniżenia się poziomu wód na torfowisko wkroczył las. Obserwować tu można ciekawe procesy przemiany środowiska przyrodniczego, drzewa rosnące na wysokich kępach i rozległe dolinki pomiędzy nimi. W nielicznych, bardziej mokrych zagłębieniach terenu zachowały się fragmenty torfowiska. |
| 59 | Skały pod Adamowem | Brody | 01.08.1995 | 8,82 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie wychodni piaskowców dolnotriasowych | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Starachowice, na wschód od Starachowic. Obejmuje fragment rozległego wzniesienia oraz górny odcinek jego stoku opadając do doliny potoku. Głównym elementem chronionym w rezerwacie jest ciąg skałek o długości 400 m w granicach rezerwatu (całkowita długość ciągu sięga 900 m) zbudowanych z piaskowców dolnojurajskich. Skałki mają formy ambon, progów, stołów, rzadziej grzybów skalnych, płyt oraz krótkich murów i osiągają wysokość zwykle 2-5 m. Na powierzchniach skałek występują zróżnicowane formy rzeźby najczęściej listwy i bruzdy wycięte wzdłuż powierzchni ławic oraz płytkie rowki wzdłuż wewnątrzławicowej laminacji, rzadziej atrakcyjne struktury typu plastra miodu. Do unikatowych form rzeźby należą ślady kopalnych drzew mające formę podłużnych pustych kanałów o długości kilku metrów i średnicy od kilku do kilkunastu centymetrów (brak zwęglonych szczątków drewna, zachowały się natomiast jego odciski). W skałach odkryto 5 jaskiń pseudokrasowych. Są to Tunelik w Skałach Adamowskich (długości 4 m) powstały w wyniku rozsunięcia ambon na stoku, Schron pod Drutami (4,5 m) stanowiący niszę erozyjno-wietrzeniową i Stalagmitowy Schron (4 m), powstały w wyniku oderwania się i przesunięcia bloku skalnego. Dwie kolejne, Schronisko Osobne (2,5 m) i najdłuższa Dziura na Przestrzał (7,5 m), powstały w wyniku przesunięć bloków skalnych. Skałki otoczone są ponad 100 letnim drzewostanem, w którym dominuje sosna. |
| 60 | Ulów | Bałtów | 01.08.1995 | 22,54 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie rzadkich i chronionych gatunków roślin oraz cennych zbiorowiska leśnych | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Ostrowiec Świętokrzyski, składa się z trzech enklaw. Pierwsza położona jest na lewym brzegu rzeki Kamiennej, po północnej stronie drogi prowadzącej do Bałtowa, w kompleksie leśnym Strużnik. Obejmuje stromą, miejscami urwistą, wapienną krawędź doliny. Dwie pozostałe leżą w kompleksie Zamoście, po drugiej stronie rzeki. Tu teren jest falisty, poprzecinany jarami i wąwozami. Zbiorowiska roślinne w rezerwacie są różnorodnie, od muraw kserotermicznych przez Świetliste dąbrowy i grądy po wilgotne łęgi. Jest tu największe w województwie stanowisko obuwika pospolitego liczy sobie ono, co najmniej kilkaset osobników. Inne gatunki to: pluskwica europejska, lilia złotogłów, miodownik melisowaty, naparstnica zwyczajna, tajęża jednostronna, zawilec wielkokwiatowy, zaraza przytuliowa, pajęcznica gałęzista, zanokcica skalna. Występują także gatunki górskie: tojad dzióbaty i mołdawski, żebrowiec górski. W starych, próchniejących dębach ma swoje siedlisko rzadki gatunek owada – pachnica dębowa. |
| 61 | Rosochacz | Brody | 02.09.1997 | 29,94 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie naturalnych wielogatunkowych drzewostanów porastających bagienne źródliska rzeki Świętojanki ze szczególnym uwzględnieniem procesu sukcesji i dynamiki występujących na tym terenie zespołów leśnych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Starachowice, na wschód od Starachowic. Ochroną objęto zbliżony do naturalnego wielogatunkowy drzewostan o bogatej strukturze. Centrum rezerwatu, wzdłuż rozwidleń rzeki Świętojanki zajmuje łęg jesionowo-olszowy. Otacza go od południa grąd subkontynentalny, od strony północnej bór bagienny. Gatunkami dominującymi są sosna i olsza, domieszkę stanowią dąb, grab, jodła, brzoza i klon. Podszyt miejscami bardzo gęsty tworzy kruszyna, trzmielina, leszczyna, kalina, bez i porzeczka. Spotkać tu można rosnącą na siedliskach podmokłych brzozę omszoną oraz cisa. Wśród gatunków podlegających ochronie występują tajęża jednostronna, lilia złotogłów, widłaki jałowcowaty i goździsty, podkolan biały. Nazwa rezerwatu pochodzi od zwyczajowej nazwy licznie występujących tu mocno rozgałęzionych, widlastych drzew. |
| 62 | Chelosiowa Jama | Piekoszów | 23.09.1997 | 24,1 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych unikatowego zespołu form krasowych podziemnych i powierzchniowych z różnych okresów geologicznych | Rezerwat znajduje się w sąsiedztwie drogi ekspresowej S7 w miejscowości Jaworznia. Obejmuje silnie przekształconą antropogenicznie część wzniesienia o nazwie Góra Kopaczowa (305 m n.p.m.), w tym dwa kamieniołomy wgłębno-stokowe wraz z łączącą je skalną skarpą. Wzniesienie zbudowane jest z gruboławicowych wapieni dewońskich, które odsłaniają się w ścianach kamieniołomów. W górnych częściach ścian oraz w skarpie pomiędzy kamieniołomami, na wapieniach zalegają osady dolnotriasowe wykształcone jako czerwone lub beżowobrązowe piaskowce, zlepieńce krzemionkowe, mułowce, a także zlepieńce z otoczakami węglanowymi. Granica wapienie dewońskie - osady triasowe to powierzchnia lądu świętokrzyskiego z okresu dolnego triasu – unikatowa (rzadko występująca) struktura geologiczna. W rezerwacie występują różnorodnie i różnowiekowe zjawiska i formy krasowe. Najstarsze formy krasowe to wypełnione kalcytem krystalicznym permskie komory krasowe oraz wypełnione czerwonymi wapieniami, piaskowcami i zlepieńcami dolnotriasowe kanały krasowe, niektóre o wielkich rozmiarach, które odsłaniają się w ścianach współcześnie występujących jaskiń. Na obszarze rezerwatu występuje obecnie 11 jaskiń. Najbardziej znana i jedna z najdłuższych w kraju to system jaskiniowy o nazwie Chelosiowa Jama-Jaskinia Jaworznicka długości 3 670 m. Powstała ona w rezultacie połączenia dwu wcześniej znanych jaskiń. System składa się z labiryntowego, prawie poziomego zespołu korytarzy krasowych i dużych sal krasowo-zawaliskowych. Dużą jaskinią jest także Jaskinia Pajęcza o długości 1 183 m. W ścianach korytarzy jaskiniowych obserwować można wiele różnych form krasu występujących w postaci owalnych pustek, dużych kawern, szczelin krasowych oraz kominków, jak również kalcytowe formy naciekowe. Unikatowym zjawiskiem występującym w Chelosiowej Jamie są luźne kryształki kalcytu zwane kaszką kalcytową oraz (większe) różami kalcytowymi, które powstały w wyniku wielokrotnego zamrażania wód wypełniających jaskinię w okresach plejstoceńskich zlodowaceń. We współczesnych zbiornikach wodnych jaskini, z których największy jest studnią krasową, stwierdzono faunę bezkręgową, głównie nicienie, skąposzczety, widłonogi, równonogi i skoczogonki. Nazwa jaskini pochodzi od jej odkrywcy geologa R. Chlebowskiego, zwanego przez studentów Chelosiem. |
| 63 | Gagaty Sołtykowskie | Stąporków | 23.09.1997 | 13,88 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie odsłonięć skał dolnojurajskich oraz interesujących okazów mineralogicznych i paleontologicznych | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Stąporków, w środku dużego kompleksu leśnego, na północ od Odrowąża. Obejmuje teren dawnej kopalni odkrywkowej glin ceramicznych wykorzystywanych do wyrobu cegieł. W jej ścianach i dnie odsłaniają się dolnojurajskie iły z wkładkami piaskowców, które stanowią osady koryt rzecznych (piaskowce) i nadrzecznych równi zalewowych (iły). Na jej terenie odkryto tropy dinozaurów, pochodzące sprzed około 200 milionów lat, utrwalone na powierzchni piaskowca. Tropy te, w dolinie meandrującej rzeki, pozostawiły dinozaury roślinożerne (zauropody) oraz drapieżne (teropody). Na podstawie odkrytych tropów udowodniono po raz pierwszy na świecie stadny tryb życia dinozaurów roślinożernych oraz dokonano rekonstrukcji żyjącego tu wówczas gatunku teropoda – Kayentapus soltykoviensis. W rezerwacie znaleziono też kuliste skamieniałości zinterpretowane jako gniazdo jaj dinozaura oraz szczątki kopalnych roślin, przede wszystkim skrzypów i paproci oraz drzew iglastych. W pokładach iłów występuje też rzadka bitumiczna odmiana węgla brunatnego – tzw. gagat, cenny materiał jubilerski, nazywany także czarnym bursztynem. Służył on do wyrobu biżuterii, w tym żałobnej, która była noszona w okresie zaborów. Aktualnie gagaty nie występują na powierzchni. Ponadto w iłach spotyka się kuliste skupienia rud żelaza tzw. sferosyderyty. W rezerwacie znajduje się edukacyjna ścieżka geoturystyczna. |
| 64 | Góra Jeleniowska | Nowa Słupia | 23.09.1997 | 15,8 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie zespołu zróżnicowanych form rzeźby terenu, w skład którego wchodzą ostańcowe formy skałkowe, rumowiska skalne oraz terasy krioplanacyjne z rumowiskami skalnymi typu gołoborzy wraz z porastającym je lasem bukowo-jodłowym | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Łagów, na północny wschód od Łagowa, w centralnej części dużego kompleksu leśnego położonego na Paśmie Jeleniowskim, które zbudowane jest z górnokambryjskich piaskowców kwarcytowych z wkładkami łupków. Obejmuje zachodnie stoki Góry Jeleniowskiej (533 m n.p.m.), drugiego co do wielkości wzniesienia Pasma Jeleniowskiego. Ochroną objęto naturalne formy skałkowe, które występują w części przyszczytowej i grzbietowej góry. Główna skałka ma formę grzbietowej grzędy o długości 20 m i wysokości do 5 m, podciętej niszą od strony południowej i otoczonej mniejszymi występami skalnymi oraz blokowiskiem o charakterze gołoborza. Wzdłuż opadającego na zachód grzbietu można obserwować szereg mniejszych występów skalnych (wysokości 1-1,5 m) i niewielkich blokowisk. Na powierzchniach piaskowców obserwować można przykłady żyłowej mineralizacji kwarcowej, rzadziej kwarcowo-hematytowej. Rezerwat porasta żyzna buczyna karpacka w formie podgórskiej z udziałem jodły. Wiek niektórych drzew przekracza 120 lat. |
| 65 | Skały w Krynkach | Brody | 23.09.1997 | 25,26 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie naturalnych piaskowców dolnotrisowych | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Starachowice, w sąsiedztwie drogi Starachowice-Brody, przy Zalewie Brodzkim. Obejmuje fragment południowego zbocza doliny rzeki Kamiennej, rozciętego głębokim jarem, którego dnem płynie strumień. Na zboczu tym oraz w ścianach jaru występuje duża grupa skałek (ponad 100 form skałkowych) zbudowanych z piaskowców i piaskowców zlepieńcowatych dolnego triasu. Skałki mają oryginalne kształty ambon, progów, stołów, rzadziej baszt oraz grzybów. Niektóre z nich osiągają pokaźne rozmiary – długość do 20-30 m i wysokość do 7 m. Piaskowce tworzą także pionowe ściany jaru o długości około 150 m i głębokości do 10 m. W rezerwacie, ponadto występuje także pięć pseudokrasowych obiektów jaskiniowych. Cztery z nich stanowią schroniska skalne rozwinięte pod lub w dolnej części płytowych progów i ambon skalnych. Są to: Płaska Jama I (długości 5,5 m), Płaska Jama II (5,5 m), Płaska Jama III (2,5 m) oraz Grota Skrzatów (3 m). Piąta, Jaskinia Świętej Barbary ma długość 18 m i składa się z niewielkiej, niskiej salki, do której wprowadzają cztery otwory. Jest drugą co do długości pseudokrasową jaskinią regionu świętokrzyskiego. Skałki w Krynkach cechują się bardzo zróżnicowaną i atrakcyjną rzeźbą powierzchni skalnych. Oprócz powszechnie występujących listw i bruzd wzdłuż granic ławic oraz żłobków odzwierciedlających laminację w obrębie ławic, na powierzchniach skałek występują struktury typu plastra miodu. |
| 66 | Wietrznia im. Zbigniewa Rubinowskiego | Kielce | 25.11.1999 | 17,59 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie zespołu wyrobisk odsłaniających profile wapieni dewońskich (m. in. ciemne wapienie ziarniste, jasne wapienie grubodetrytyczne, płytowe wapienie bitumiczne i łupki margliste, wapienie gruzłowe). Ponadto odsłonięcia te są stanowiskiem niezwykle bogatych i dobrze zachowanych skamieniałości fauny dewońskiej | Rezerwat jest jednym z pięciu rezerwatów położonych na terenie miasta Kielce. Obejmuje pozostałości wzgórza Wietrznia (312 m n.p.m.) rozciętego kilkupoziomowymi wyrobiskami trzech nieczynnych kamieniołomów: Wietrznia, Międzygórz i Międzygórz Wschodni, o łącznej długości około 900 m. Głównym przedmiotem ochrony w rezerwacie jest profil i wykształcenie skał węglanowych środkowego i górnego dewonu. Skały te powstały w płytkim, ciepłym morzu, w którym żyły liczne koralowce, ramienionogi i stromatoporoidy – wymarłe organizmy zbliżone do gąbek i mające wapienne szkielety o kształcie kulistym, kalafiorowatym lub talerzowatym i wielkości do kilkudziesięciu centymetrów. Wykształcenie skał dewonu odsłoniętych w wyrobisku pozwala na śledzenie przestrzennych i czasowych zmian środowiska morskiego oraz ruchów tektonicznych dna morskiego w górnym dewonie. Na terenie rezerwatu występują także bardzo interesujące naukowo formy krasowe, zarówno kopalne, powstałe w permsko-triasowym okresie lądowym w historii geologicznej regionu świętokrzyskiego, jak i reliktowe oraz współczesne, rozwinięte w neogenie i czwartorzędzie. Udokumentowano tu 5 schronisk skalnych i jaskiń, z których najdłuższa Jaskinia na Wietrzni ma 60 m długości. W sąsiedztwie rezerwatu funkcjonuje Centrum Edukacji Geologicznej, którego budynek tworzy harmonijną całość ze wzgórzem, w które jest wkomponowany. Rezerwat nosi imię geologa Zbigniewa Rubinowskiego, zasłużonego badacza Gór Świętokrzyskich i rzecznika ochrony dziedzictwa geologicznego tego regionu. |
| 67 | Wolica | Chęciny | 29.04.2000 | 2,81 | ~ | Przyrody nieożywionej | nie | Zachowanie profilu osadów dolnego wapienia muszlowego (środkowy trias) odsłaniających się w ścianach nieczynnego kamieniołomu | Rezerwat położony jest niedaleko stacji kolejowej w miejscowości Wolica. Obejmuje duży nieczynny kamieniołom wgłębny częściowo wypełniony wodą i zarośnięty krzewami. W jego ścianach odsłania się najbardziej kompletny i dlatego ważny z naukowego punktu widzenia profil skał węglanowych środkowego triasu tzw. wapienia muszlowego, którego dolna część jest obecnie poniżej zwierciadła wód. W skałach tych, reprezentowanych głównie przez wapienie i wapienie margliste, występują liczne makroskamieniałości: muszle małży, ramienionogów, ślimaków i człony liliowców, organizmów z grupy szkarłupni, przypominających kształtem kwiaty, rzadsze są muszle łodzików i amonitów. Wiek skał można było dokładnie określić na podstawie mikroskamieniałości, tzw. konodontów. Wśród ławic wapieni występuje warstwa brekcji kostnej, zawierająca liczne szczątki ryb. Obecnie warstwa ta jest poniżej powierzchni wody. W odsłonięciach widoczne są także ciekawe tekstury sedymentacyjne skał świadczące o ruchach tektonicznych dna morskiego (trzęsieniach ziemi) w czasie powstawania osadów węglanowych. Najstarsze skały odsłaniają się w północnej ścianie kamieniołomu. Są to wapienie gruzłowe, w których jaśniejsze gruzły otoczone są ciemniejszym materiałem marglistym. |
| 68 | Górna Krasna | Mniów, Stąporków, Zagnańsk | 28.01.2004 | 416,18 | ~ | Wodny | nie | Zachowanie naturalnego odcinka rzeki Krasna i fragmentu jej doliny z występującymi cennymi zbiorowiskami roślinnymi oraz chronionymi i rzadkimi gatunkami zwierząt, głównie ptaków | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwach Zagnańsk i Stąporków oraz na gruntach prywatnych, pomiędzy miejscowościami Krasna i Rogowice. Obejmuje największy w województwie świętokrzyskim obszar bagien, turzycowisk, torfowisk a także podmokłych łąk i lasów położonych w rozlewiskach górnego biegu rzeki Krasnej, tworzącej zabagnioną dolinę. Występują tu zbiorowiska roślinne o dużym stopniu naturalności takie jak: torfowiska wysokie i przejściowe z towarzyszącymi im szuwarami, łąkami trzęślicowymi i świeżymi, łęgi, bory bagienne i bory sosnowe, a w biegu rzeki zbiorowiska z rzęsą i liliami wodnymi. Różnorodność siedlisk sprzyja bytowaniu wielu gatunków zwierząt, głównie ptaków. Spotkać tu można m.in. dzięcioła dużego i zielonego, krętogłowa, a także jarząbka, cietrzewia, zimorodka, lerkę, sikory, kowalika oraz drapieżne – jastrzębia, kruka, krogulca. Łąki zamieszkują rzadkie motyle: paź żeglarz, przeplatka aurinia, czerwończyk nieparek, niestrzęp głogowiec, modraszek telejus i modraszek alkon. |
| 69 | Wzgórza Sobkowskie | Sobków | 25.11.2005 | 37,08 | ~ | Krajobrazowy | nie | Zachowanie naturalnych krajobrazów oraz ze względów naukowych i dydaktycznych stanowiska roślinności kserotermicznej z licznym udziałem roślin gatunków chronionych | Rezerwat znajduje się w Nadleśnictwie Jędrzejów. Obejmuje szczytowe partie wzniesienia Międzygórze, zbudowanego z wapieni i margli górnojurajskich, położonego na wschód od miejscowości Sobków. Wzgórze porośnięte jest zaroślami kserotermicznymi z pojedynczymi drzewami i krzewami, w tym jałowcem tworzącym charakterystyczne formacje. W wielu miejscach rozwijają się zbiorowiska leśne pochodzące z nasadzeń, ale też wskutek sukcesji wtórnej. Miejscami występują murawy kserotermiczne z charakterystycznymi gatunkami roślin: omanem wąskolistnym, astrem gawędką, zawilcem wielkokwiatowym, pajęcznicą gałęzistą, dzwonkiem syberyjskim, ciemiężykiem białokwiatowym i wiśnią karłowatą. W trakcie ostatnich badań odkryto w rezerwacie nowe, drugie w województwie stanowisko dyptama jesionolistnego. Rezerwat posiada również niezwykłe walory krajobrazowe. Z jego południowego stoku rozpościera się widok na duży fragment doliny Nidy z meandrującą rzeką. |
| 70 | Ewelinów | Łopuszno | 17.08.2006 | 14,83 | ~ | Leśny | nie | Ochrona rzadkich i zagrożonych gatunków roślin naczyniowych | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Włoszczowa, na skraju kompleksu leśnego, na północny wschód od miejscowości Ewelinów. Obejmuje niewielkie lecz wyraźne wzniesienie pokryte lasem. W centralnej części rezerwatu, na szczycie wzgórza występuje grąd, na stokach bór mieszany typowy oraz w odmianach z bukiem i z jodłą. Spotkać można tu rzadkie gatunki roślin takie jak: buławnik wielkokwiatowy, buławnik czerwony, kruszczyk szerokolistny, podkolan biały, pajęcznica gałęzista, gnieźnik leśny, orlik pospolity, fiołek przedziwny, lilia złotogłów, goryczka wąskolistna, naparstnica zwyczajna, wawrzynek wilczełyko, miodownik melisowaty, cis pospolity, pierwiosnek lekarski oraz zanokcica skalna i widłak goździsty. Na terenie rezerwatu znajdują się odsłonięcia wapieni górnojurajskich oraz pozostałości historycznego górnictwa rud żelaza występujących w utworach dolnej jury. |
| 71 | Wisła pod Zawichostem | Dwikozy, Zawichost | 30.10.2008 | 665,83 | ~ | Faunistyczny | nie | Zachowanie ze względów społecznych, naukowych i dydaktycznych ostoi lęgowych, miejsc żerowania i odpoczynku podczas wędrówek rzadkich, charakterystycznych dla doliny Wisły gatunków ptaków, w szczególności z rzędu siewkowych Charadriiformes | Rezerwat położony jest w trzech województwach: świętokrzyskim, podkarpackim i lubelskim. Obejmuje koryto Wisły wraz z częścią doliny na odcinku o długości około 15,5 km, od ujścia Sanu do ujścia Sanny. Utworzony został w celu ochrony siedlisk ptaków, w szczególności siewkowatych. Są to średnie i małe ptaki z długimi wąskimi skrzydłami, które bardzo dobrze pływają. Należą do nich m.in. występujące w rezerwacie rybitwa białoczelna i rzeczna, sieweczka obrożna i rzeczna, brodziec piskliwy, mewa pospolita. Gniazdują one na niedostępnych, piaszczystych łachach rzeki często tworząc kolonie. Ich pisklęta to zagniazdowniki, od razu po wykluciu są zdolne do samodzielnego pobierania pokarmu. Spotyka się także inne gatunki ptaków związane z wodami m.in.: kaczkę krzyżówkę, nurogęś, łyskę, cyraneczkę, perkoza dwuczubego, zimorodka i remiza. Są także ptaki drapieżne: myszołów, krogulec i pustułka. Obserwowany był zalatujący orzeł przedni. |
| 72 | Zachełmie | Zagnańsk | 25.11.2010 | 7,94 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie ze względów społecznych, naukowych i dydaktycznych terenu kamieniołomu Zachełmie ze stanowiskiem paleontologicznym najstarszych na świecie tropów czworonogów wraz z formami tektonicznymi, skałami i minerałami | Rezerwat położony jest na południowy wschód od Zagnańska. Jest to najmłodszy rezerwat w województwie świętokrzyskim. Obejmuje fragment nieczynnego kamieniołomu wgłębnego położonego w obrębie Góry Chełmowej. W kamieniołomie odsłaniają się silnie pochylone, płytowe, szare dolomity środkowego dewonu, które w ścianie północnej przykryte są zalegającymi prawie poziomo piaskowcami i mułowcami dolnotriasowymi o charakterystycznym czerwonym zabarwieniu. Podstawowym elementem geologicznym decydującym o wartości naukowej rezerwatu są odkryte na powierzchni ławicy dolomitowej tropy zwierzęcia czworonożnego (tetrapoda), które okazały się najstarszymi takimi śladami na świecie, starszymi od dotychczas znanych o około 18 mln lat. Tetrapod stanowił ogniwo pośrednie pomiędzy rybami a płazami. Tropy powstały w rezultacie chodzenia tego zwierzęcia, po węglanowym mule na okresowo wynurzonym płaskim wybrzeżu morskim. Na powierzchni ławic widoczne są także ślady wysychania kropli deszczu. Drugim bardzo interesującym zjawiskiem, które można obserwować w kamieniołomie jest niezgodne zaleganie leżących poziomo utworów triasowych na pochylonych dolomitach. Taka niezgodność dokumentuje sfałdowanie dolomitów dewońskich przed powstaniem skał triasowych, czyli ruchy tektoniczne oraz górotwórcze powodujące wypiętrzenie obszaru w okresie karbonu i permu, a następnie erozję i powstanie obniżenia, w którym w okresie triasowym osadzały się piaski i muły. Jeszcze innym ważnym naukowo zjawiskiem obserwowanym w kamieniołomie jest występowanie w dolomitach skupień i gniazd hematytu – minerału o intensywnym wiśniowoczerwonym zabarwieniu, który chemicznie stanowi tlenek żelaza. Przez rezerwat prowadzi geologiczna ścieżka edukacyjna. |
| 73 | Bliżyn - Kopalnia Ludwik | Bliżyn | 03.01.2023 | 92,37 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie charakterystycznych dla Płaskowyżu Suchedniowskiego, zbliżonych do naturalnych, lasów bukowych oraz borów jodłowych, wraz z gatunkami roślin chronionych, w tym gatunków górskich, występujących na stanowiskach z widocznymi śladami pozyskania rud żelaza | Rezerwat położony jest na terenie gminy Bliżyn, na gruntach zarządzanych przez Nadleśnictwo Suchedniów. Rezerwat jest położony w centrum dużego kompleksu leśnego – Lasy Suchedniowskie, na obszarze płaskiego grzbietu, stanowiącego część wzniesienia Świnia Góra, opadającego w kierunku południowo-wschodnim i południowo-zachodnim. We wschodniej części rezerwatu znajduje się obszar źródliskowy potoku o nazwie Kobylanka. Siedliska na obszarze rezerwatu mają charakter eutroficznych lasów oraz mezotroficznych lasów mieszanych. W runie występuje wiele chronionych gatunków roślin, w tym buławnik mieczolistny, buławnik wielkokwiatowy, czosnek niedźwiedzi, gnieźnik leśny, liczydło górskie, podrzeń żebrowiec. Występują tu również rzadkie i chronione gatunki owadów w tym ponurek Schneidera. Na terenie widoczne są pozostałości pozyskiwania rud żelaza prowadzonego w ramach Staropolskiego Okręgu Przemysłowego – działała tu kopalnia Ludwik. |
| 74 | Piskorzeniec Wschodni | Słupia Konecka | 11.03.2025 | 121,58 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie oraz odtwarzanie w drodze spontanicznych procesów, ekosystemów leśnych o cechach naturalnych i półnaturalnych, a także zachowanie zróżnicowanej szaty roślinnej oraz fauny związanej z siedliskami świeżymi, wilgotnymi, łęgowymi i bagiennymi | Rezerwat jest położony na terenie gminy Słupia Konecka w miejscowościach Ruda Pilczycka oraz Piaski, na gruntach własności Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie Nadleśnictwa Radoszyce. Na terenie rezerwatu znajduje się duża powierzchnia siedlisk na podłożu madowo-torfiastym, które rozwinęły się w dolinie rzeki lub na obszarze o nieprzepuszczalnym podłożu. W drzewostanach tego rezerwatu występują głównie: olsza czarna, brzoza brodawkowata, jodła pospolita, dąb szypułkowy i sosna zwyczajna. Zbiorowiskiem dominującym jest ols. Występują tu także rzadkie gatunki roślin takie jak: czermień błotna, kozłek bzowy, porzeczka czarna. Celem ochrony w rezerwacie jest zachowanie oraz odtwarzanie w drodze spontanicznych procesów, ekosystemów leśnych o cechach naturalnych i półnaturalnych, a także zachowanie zróżnicowanej szaty roślinnej oraz fauny związanej z siedliskami świeżymi, wilgotnymi, łęgowymi i bagiennymi. Obszar rezerwatu przyrody „Piskorzeniec Wschodni” graniczy bezpośrednio od strony zachodniej z istniejącym już rezerwatem przyrody „Piskorzeniec” leżącym w granicach województwa łódzkiego i pod względem przyrodniczym tworzy z nim integralną całość. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych”. |
| 75 | Zapadnie Doły | Brody | 11.03.2025 | 121,07 | ~ | Przyrody nieożywionej | ruch pieszy | Zachowanie powierzchniowych, współcześnie rozwijających się form krasowych w obrębie wapieni górnojurajskich, w ekosystemie leśnym podlegającym spontanicznym procesom, w tym w szczególności renaturalizacyjnym | Rezerwat położony jest na terenie gminy Brody, na północ od miejscowości Bór Kunowski, na gruntach własności Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie Nadleśnictwa Starachowice. Znajduje się w centrum dużego kompleksu leśnego - Puszczy Iłżeckiej, który stanowi miejsce o znacznych walorach geologicznych, edukacyjnych, turystycznych i rekreacyjnych. Występujące tu formy krasowe stanowią jeden z najlepszych przykładów krasu zakrytego, czyli rozwiniętego w wapieniach górnojurajskich leżących pod kilkumetrową warstwą osadów piaszczystych. Zapadnie Doły (zwane również Zapadłymi Dołami) stanowią zespół nieckowatych zagłębień o średnicy od kilku do kilkudziesięciu metrów i głębokości od 1 do 3 m, czasem o większej głębokości, z których część połączona jest krętym korytem, wspólnie tworząc ślepą dolinkę krasową. Dolinka biegnie generalnie w kierunku północnym i rozpoczyna się na terenie wychodni niekrasowiejących skał środkowojurajskich, gdzie ma charakter normalnej doliny erozyjnej ze stałym ciekiem wodnym, miejscami widoczne jest jedynie zabagnione koryto. Wkraczając na teren wychodni wapieni górnojurajskich, na odcinku o długości około 200 m, nabiera charakteru ślepej dolinki krasowej. Dolinka ta zamknięta jest lejem z ponorem, w który okresowo spływa woda. Jest to lej krasowy o średnicy kilkunastu metrów i głębokości około 4–5 metrów. Zazwyczaj zaczopowany i zabagniony, co pewien czas ulega on gwałtownemu udrożnieniu, co wskazuje na istnienie pod lejem podziemnej formy krasowej w postaci studni lub korytarza. Ponad ponorem znajduje się ścianka z wapieni o wysokości około 1,2 m, nad którą wznosi się zbocze zbudowane z piasków z domieszką żwiru. W dolnej części zbocza powstało okresowo odmładzające się osypisko o wysokości około 2 m. Drzewostan w rezerwacie zbudowany jest głównie z sosny. Domieszkę stanowią: brzoza, dąb oraz jodła. Na obszarze rezerwatu przyrody Zapadnie Doły występują trzy zespoły leśne: wyżynny jodłowy bór mieszany, grąd subkontynentalny, kontynentalny bór mieszany ze znacznym udziałem jodły. Na terenie rezerwatu znajduje się pomnik przyrody – dąb szypułkowy „Maciek”, wyróżniający się pokaźnymi rozmiarami oraz zaawansowanym wiekiem (ok. 400 lat). Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych”. |
| 76 | Góra Wierzejska | Masłów | 11.03.2025 | 204,41 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie ekosystemów leśnych o charakterze naturalnym, w szczególności z endemicznym dla wyżyn południowo-wschodniej Polski wyżynnym jodłowym borem mieszanym (Abietetum polonicum), wchodzącym w skład tzw. dynamicznego kompleksu wyżynnych i górskich lasów bukowo-jodłowych. | Rezerwat położony jest w gminie Masłów, w powiecie kieleckim, na terenie zarządzanym Nadleśnictwo Kielce, w leśnictwie Dąbrowa. Znajduje się w kompleksie leśnym przy północnej granicy Kielc. Rezerwat chroni szczytową część wzniesienia Góra Wierzejska o wysokości 375,8 m n.p.m. Porasta je kompleks leśny o znacznym stopniu naturalności, złożony głównie z jedlin i buczyn. W starszych drzewostanach jodłowych znajduje się stosunkowo duża liczba zamierających i martwych drzew stojących, jak również złomów i wywrotów. Niewielkie powierzchnie rezerwatu zajmują pozostałości działalności górniczej w postaci hałd, wyrobisk i łomików, które obecnie, na skutek naturalnej sukcesji zanikają. W latach 50 i 60 ubiegłego wieku odbywała się tu eksploatacja piaskowców. Ochroną objęto także tereny źródliskowe niewielkich cieków, które uchodzą do Sufragańczyka. W północnej części planowanego rezerwatu zlokalizowane są małe śródleśne polany z interesującą florą, są to m.in. rosiczka okrągłolistna, kruszczyk błotny. Na terenie rezerwatu licznie występują chronione gatunki paproci - podrzenia żebrowca oraz mchu tujowca tamaryszkowatego. „Góra Wierzejska” jest także ważną ostoją chrząszcza saproksylicznego - zgniotka cynobrowego, gatunku związanego z lasami o naturalnym charakterze, zasobnymi w zamierające i martwe drzewa. Nazwa gatunku pochodzi od cynobrowo-czerwonej wierzchniej części ciała. Chrząszcz ten jest silnie spłaszczony i stąd pochodzi nazwa tego rodzaju. Gatunek ten uważany jest za relikt lasów pierwotnych. Występują tu także rzekotka zielona, traszka górska, dzięcioł czarny, dzięcioł zielonosiwy, muchołówka mała, puszczyk uralski, sóweczka, włochatka, popielica. Do wschodniej części obszaru przylega zabudowa jednorodzinna miasta Kielce. Przy południowej granicy obszaru znajduje się często uczęszczana trasa piesza i rowerowa. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych” |
| 77 | Podwale | Staszów, Bogoria | 11.03.2025 | 59,57 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie ekosystemów leśnych o charakterze naturalnym, a także grupy skałek zbudowanych z neogeńskich piaskowców wapienno-kwarcowych. | Rezerwat jest na terenie ma granicy miejscowości Budy i Wiązownica Kolonia, na gruntach własności Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie Nadleśnictwa Staszów. Ochroną objęto fragmet lasu położony w obrębie większego kompleksu leśnego. Występuje tu grąd, w którym stwierdzono występowanie rzadkich gatunków, takich jak lilia złotogłów, paprotka zwyczajna, podkolan biały, wawrzynek wilczełyko, gnieźnik leśny. Przez środek rezerwatu przebiega ciąg wapiennych i piaskowcowych wychodni skalnych z niewielkimi jaskiniami. Ciągną się one przez kilkaset metrów. Skałki są porośnięte naskalnymi mszakami i porostami z bardzo rzadko występującym paprotnikiem kolczystym. W wychodniach znajduje się Jaskinia Malutka. Występują tu muchołówki, dzięcioły: zielonosiwy, średni, czarny, a także gołąb siniak. Obserwowane były także popielice. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych” ponadto utworzenie rezerwatu pod nazwą „Skałki w Podwalu” ujęte zostało na tzw. „Shadow List” Klubu Przyrodników wskazującej cenne przyrodniczo i rekomendowane do objęcia ochroną rezerwatową tereny w Polsce. |
| 78 | Bliżyńskie Lasy Naturalne | Bliżyn, Łączna, Suchedniów | 12.06.2025 | 2964,91 | ~ | Leśny | ruch pieszy, rowerowy, jazda konna wierzchem; zbiór dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części, ruch pojazdów dla służb | Odtworzenie w efekcie spontanicznych procesów oraz zachowanie, lasów o cechach naturalnych, głównie dynamicznego kompleksu lasów bukowo-jodłowych oraz innych typów ekosystemów leśnych, z drzewostanami o charakterystycznej dla starych, naturalnych lasów strukturze wiekowej, gatunkowej i przestrzennej, z kształtowaną spontanicznymi procesami naturalną zasobnością w zamierające i martwe drzewa, wraz ze swoistymi dla takich lasów gatunkami roślin, zwierząt i grzybów, w tym rzadkich, chronionych i stanowiących komponenty reliktowej, puszczańskiej biocenozy. | Jest to drugi największy powierzchniowo leśny rezerwat przyrody w Polsce (powołany po ponad 20 latach po rezerwacie Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej) a zarazem największy rezerwat leśny w jednym, zwartym obszarze. Ponadto otacza trzy inne istniejące wcześniej rezerwaty (Świnia Góra im. Stanisława Barańskiego, Bliżyn-Kopalnia Ludwik, Dalejów), jest to łącznie ok. 3 195 ha. Jako jeden z nielicznych rezerwatów w Polsce jest udostępniony do zbioru dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części,. O powstanie rezerwatu zaapelowało 150 naukowców oraz 92 organizacje przyrodnicze a wniosek o ustanowienie rezerwatu poparła Państwowa Rada Ochrony Przyrody. Znaczną część powierzchni rezerwatu zajmują siedliska borowe z przewagą wyżynnego boru jodłowego Abietetum polonicum, który uważany jest za endemiczny dla wyżyn południowo-wschodniej Polski. Wyróżniającą się cechą tych jedlin jest ich przenikanie w siedlisko grądu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum betuli oraz żyznej buczyny karpackiej Dentario glandulosae-Fagetum. Ta naturalna niestabilność drzewostanów (przede wszystkim ich struktury gatunkowej i przestrzennej zmieniającej się spontanicznie w dłuższej perspektywie czasowej) powoduje, że większość zbiorowisk leśnych rezerwatu uznać należy za dynamiczny kompleks lasów bukowo-jodłowych. Lasy bukowe reprezentowane są także przez zespoły kwaśnej buczyny Luzulo pilosae-Fagetum, mniejszy udział stanowią łęgi oraz inne zespoły roślinne. Ogromnym walorem rezerwatu jest obecność starych drzew, duża zasobność w tzw. martwe drewno oraz rozbudowana struktura wiekowa drzewostanu, pozwalająca na szybkie zastępowanie zamierających drzew oraz złomów i wywrotów przez młode pokolenie. Część obszaru rezerwatu stanowi przykład naturalnej sukcesji wtórnej lasu na tereny dawnej działalności górniczej związanej z eksploatacją rud żelaza u schyłku XVIII i w XIX wieku, w ramach Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Dalej na powierzchni widoczne są pozostałości historycznego wydobywania kopalin, w postaci hałd oraz lejów poszybowych. Spotkać też można ślady dawnych torowisk kolejek wąskotorowych funkcjonujących u schyłku XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Podwyższa to wartości krajobrazowe i kulturowe rezerwatu. |
| 79 | Papiernia | Końskie | 30.07.2025 | 23,39 | 53,62 | Leśny | nie | Zachowanie kształtowanych spontanicznymi procesami lasów łęgowych i mieszanych o dużym stopniu naturalności oraz ekosystemów nieleśnych, w tym wodnych, położonych w dolinie rzeki Czarnej Koneckiej, wraz ze swoistą dla takich ekosystemów biocenozą. | Rezerwat jest położony na terenie gminy Końskie, w miejscowości Wąsosz na gruntach własności Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie oraz Nadleśnictwa Barycz. Ochroną objęto fragment rzeki Czarnej Koneckiej (zwanej też Maleniecką). Nazwa rezerwatu nawiązuje do dawnej papierni (a później małej, nieistniejącej już osady o tej samej nazwie) zlokalizowanej w pobliżu zachodniego krańca obecnego rezerwatu, w której najprawdopodobniej jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku produkowano papier, wykorzystując do napędu maszyn papierniczych koło wodne poruszane prądem rzeki. W rezerwacie występują zbiorowiska wilgotnych lasów liściastych – olsów i łęgów, starorzecza oraz niewielkie torfowiska i zarastające wydmy. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych” |
| 80 | Skarbowa Góra | Skarżysko-Kamienna | 02.12.2025 | 80,01 | 160,66 | Leśny | ruch pieszy, rowerowy | Odtworzenie w efekcie spontanicznych procesów oraz zachowanie, ekosystemów leśnych o cechach naturalnych, głównie dynamicznego kompleksu lasów bukowo-jodłowych, wraz ze swoistą dla takich ekosystemów biocenozą. | Rezerwat leży między miejscowościami Łazy i Skarżysko Książęce, na obszarze zwartego kompleksu leśnego zarządzanego przez Nadleśnictwo Skarżysko w bliskim sąsiedztwie miasta Skarżysko-Kamienna. Nazwa rezerwatu pochodzi od wzniesienia o nazwie Skarbowa Góra (326,7 m n.p.m.), na którego zboczu położony jest rezerwat. W bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu, przy jego północnej granicy znajduje się założona w 1943 roku, unikatowa, leśna nekropolia wojenna żołnierzy Podobwodu Skarżysko-Kamienna Armii Krajowej zwana „Cmentarzem partyzanckim w Skarbowej Górze”. Na obszarze rezerwatu występują głównie drzewostany bukowo-jodłowe, jodłowo-bukowe oraz jodłowe, w większości na siedlisku lasu wyżynnego świeżego. Na niewielkich fragmentach lasu we wschodniej części rezerwatu występują drzewostany jodłowe z domieszką olszy czarnej, brzozy, świerka i innych gatunków drzew, na siedlisku lasu wyżynnego wilgotnego. W rezerwacie przyrody zidentyfikowano jak dotąd trzy siedliska przyrodnicze z załącznika I dyrektywy siedliskowej: wyżynny jodłowy bór mieszany, kwaśne oraz żyzne buczyny występujące tu na skraju zasięgu, w relatywnie dobrym stanie zachowania. Północną i wschodnią częścią tego obiektu przyrodniczego oraz w pobliżu jego północnej granicy przebiega niebieski szlak turystyczny pieszy, a przez wschodni fragment rezerwatu – żółty szlak turystyczny pieszo-rowerowy. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych” |
| 81 | Uroczysko Tumlińskie | Zagnańsk | 10.12.2025 | 90,48 | 224,27 | Leśny | nie | Zachowanie kształtowanych dynamicznymi procesami ekosystemów leśnych o cechach naturalnych, w szczególności buczyn, jedlin i grądów, a także lasów łęgowych przylegających do potoku Sufraganiec, wraz ze swoistą dla takich ekosystemów biocenozą. | Rezerwat jest położony na terenie gminy Zagnańsk na gruntach własności Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie Nadleśnictwa Zagnańsk. Ochrona objęto dolinę niewielkiego bezimiennego cieku - dopływu Sufragańca wraz z fragmentem wzniesienia Góra Sosnowica (356,8 m.n.p.m). Na obszarze rezerwatu stwierdzono występowanie kwaśnej buczyny, olsu jesionowego, wyżynnego jodłowego boru mieszanego, żyznej buczyny karpackiej, kontynentalnego boru mieszanego oraz grądu subkontynentalnego. W runie występuje wiele chronionych gatunków roślin, między innymi: wawrzynek wilczełyko, czy podkolan biały. Na śródleśnych polanach obserwowano rzadki gatunek motyla - przeplatkę aurinię. Na terenie występują utwory geologiczne pochodzące z kilku okresów: kambru, permu, triasu, a także utwory czwartorzędowe. Rezerwat powstały w ramach inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych” |
| 82 | Bór Ciekoty im. dr. Edwarda Bróża | Masłów | 15.07.2026 | 266,8 | ~ | Leśny | szlak ruchu pieszego i rowerowego | Zachowanie, a w miejscach silniej przekształconych odtworzenie w efekcie spontanicznych procesów, ekosystemów leśnych o cechach naturalnych, podlegających nieustannym procesom ekologicznym, z kształtowaną tymi procesami, swoistą dla lasów naturalnych różnorodnością biologiczną na wszystkich jej poziomach. | Rezerwat położony jest na terenie gminy Masłów w obrębie ewidencyjnym Ciekoty, an gruntach zarządzanych przez Nadleśnictwo Zagnańsk. Pierwotnie teren ten włączyć w granice Świętokrzyskiego Parku Narodowego, co spotkało się ze sprzeciwem Rady Gminy. Utworzenie rezerwatu pod nazwą „Psarski Dół” ujęte było także na tzw. „Shadow List” Klubu Przyrodników wskazującej cenne przyrodniczo i rekomendowane do objęcia ochroną rezerwatową tereny w Polsce. W oparciu o tę rekomendację Stowarzyszenie Przyrodników Ostoja wspólnie ze Stowarzyszeniem Pracownia na rzecz Wszystkich Istot opracowały wniosek. W toku konsultacji jego nazwa uległa zmianie na obecną. Drzewostany rezerwatu są wielogatunkowe, z wyraźną dominacją jodły pospolitej oraz sosny i świerka. Ich strukturę gatunkową, wiekową i przestrzenną cechuje silna dynamiczna zmienność, co wraz z dobrze rozwiniętą strukturą piętrową lasu, sprzyja zachowaniu wysokiej różnorodności biologicznej. Stwierdzono występowanie cennych zbiorowisk roślinnych: wyżynnego jodłowego boru mieszanego, łęgu olszowo-jesionowego. Szczególną wartość przyrodniczą stanowią płaty mszystego jodłowoświerkowego boru mieszanego, które są unikatowym elementem dziedzictwa przyrodniczego regionu, występując na nielicznych, niewielkich powierzchniowo obszarach, a ponadto wyłącznie w regionie świętokrzyskim. Rezerwat cechuje się wyjątkowo dużą różnorodnością mchów i wątrobowców, w tym szeregu gatunków puszczańskich i górskich, takich jak np. biczycy trójwrębnej, nowelię krzywolistną, zwiesiniec długodzióbkowy, nibybielistka długolistna, skosatka parzochowata, widlik zwyczajny, usznica spłaszczona, czy skapanka gajowa. W rezerwacie stwierdzono także występowanie szeregu rzadkich i zagrożonych, a także górskich gatunków roślin naczyniowych, takich jak trzcinnik owłosiony, kruszczyk, kukułka Fuchsa, podkolan biały, listera jajowata czy wawrzynek wilczełyko. Obszar rezerwatu stanowi także istotną ostoję wielu gatunków zwierząt związanych z lasami naturalnymi. Są to dzięcioł białogrzbiety, sóweczka oraz włochatka. Bogactwo martwego drewna w różnych fazach i formach rozkładu, sprzyja występowaniu licznych gatunków saproksylicznych bezkręgowców, w tym gatunków reliktowych, typowych dla lasów o charakterze puszczańskim, takich jak np. chrząszcze: zagłębek bruzdkowany, czy zgniotek cynobrowy. Liczne źródliska, podmokłe obniżenia terenu oraz zalane doły wykrotowe tworzą mozaikę mikrosiedlisk wodnych i bagiennych. Stanowią one miejsca rozrodu i bytowania dla płazów, a także siedliska dla wielu gatunków bezkręgowców wodnych, np. chrząszczy pływakowatych uznawanych za relikty glacjalne.. W obrębie rezerwatu obserwowany był wilk oraz łoś, dla których omawiany obszar jest ważnym fragmentem szlaku migracyjnego łączącego większe kompleksy leśne regionu. |
| 83 | Szynkarka | Skarżysko-Kamienna | 15.07.2026 | 116,48 | 127,52 | Leśny | szlak ruchu pieszego | Zachowanie, a w miejscach przekształconych odtworzenie, mozaiki podmokłych ekosystemów o cechach naturalnych – borów, łęgów, olsów i torfowisk, a także zachowanie gęstej sieci źródlisk i niewielkich cieków, wraz ze swoistą dla takich ekosystemów biocenozą, kształtowaną spontanicznymi procesami naturalnymi | Rezerwat położony jest w Nadleśnictwie Skarżysko. Nazwa rezerwatu „Szynkarka” jest historyczną, zastosowaną na „Topograficznej Karcie Królestwa Polskiego” z ok. 1840 r., nazwą strugi o aktualnej nazwie Dopływ spod Łazów, stanowiącej prawy dopływ niewielkiej rzeki (strugi) Oleśnicy. Struga „Szynkarka” przepływa przez rezerwat od jego zachodniej po wschodnią granicę, gdzie wpada do Oleśnicy. Ma ona, wraz z niewielkimi dopływami, zasadniczy wpływ na kształtowanie się i utrzymywanie hydrogenicznego charakteru siedlisk występujących na terenie rezerwatu. Ochroną objęto kompleks borów jodłowo-świerkowych z bogatą warstwą mszystą ze znacznym udziałem torfowców, oraz położone wzdłuż cieków i w pobliżu źródlisk łęgi. Flora rezerwatu, ze względu na umiarkowanie oligotroficzny charakter siedliska oraz występowanie w nim specyficznych zbiorowisk roślinnych nie wykazuje dużego bogactwa gatunkowego, jednak jest bardzo charakterystyczna. Szczególną uwagę zwraca masowe występowanie widłaka jałowcowatego, a także dość liczne wrońca widlastego. Ponadto w rezerwacie stwierdzono występowanie takich chronionych gatunków jak: bobrek trójlistkowy, żłobik koralowy, wawrzynek wilczełyko, kruszczyk szerokolistny, rosiczka okrągłolistna czy liczne gatunki torfowców. Występuje także (wprowadzony w roku 2015 w formie podsadzeń, w ramach programu reintrodukcji realizowanego przez Lasy Państwowe) cis pospolity, którego naturalne występowanie w przeszłości na przedmiotowym obszarze jest bardzo prawdopodobne. Obszar rezerwatu stanowi istotną ostoję wielu gatunków zwierząt związanych z dużymi kompleksami leśnymi o cechach naturalnych. Są to m.in. sóweczka, puszczyk, dzięcioł czarny, siniak, słonka, żuraw, samotnik czy myszołów. W strudze „Szynkarka”, mimo trudnych warunków wynikających z małej wielkości tego cieku, utrzymuje się populacja strzebli potokowej. Ekosystemy rezerwatu zachowały wiele cech naturalności i posiadają duży potencjał renaturalizacyjny, podlegając spontanicznym procesom przyrodniczym. Utworzenie rezerwatu pod nazwą „Szynkarka” ujęte zostało na tzw. „Shadow List” Klubu Przyrodników wskazującej cenne przyrodniczo i rekomendowane do objęcia ochroną rezerwatową tereny w Polsce. W oparciu o tę rekomendację Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody złożyło wniosek dotyczący ustanowienia rezerwatu. |
| 84 | Klonowska Góra | Łączna | 17.09.2026 | 49,86 | ~ | Leśny | nie | Zachowanie, a w miejscach silniej przekształconych odtworzenie w efekcie spontanicznych procesów, ekosystemów leśnych zbliżonych do naturalnych podlegających nieustannym procesom ekologicznym, ze swoistą dla takich ekosystemów różnorodnością biologiczną na wszystkich jej poziomach, a także zachowanie największego w regionie łysogórskim zimowiska nietoperzy w starej sztolni górniczej. | Las porastający teren rezerwatu złożony jest głównie z różnowiekowych buków i jodeł, podobnieskład ma podrost, który miejscami jest bardzo gęsty. Średni wiek drzew na obszarze rezerwatu wynosi ok. 90 lat, a najstarsze drzewa – buki i jodły, mają ok. 140 lat. Oprócz tych dwóch gatunków w formie domieszki lub miejscowo spotykane są także inne drzewa, takie jak: olsza czarna, dąb bezszypułkowy, grab pospolity, sosna pospolita, brzoza brodawkowata i świerk pospolity. Obszar rezerwatu stanowi także istotną ostoję wielu rzadkich gatunków zwierząt. Do najciekawszych z nich należą nietoperze, zimujące w sztolni górniczej, znajdującej się w górnej części północnego zbocza rezerwatu. Ponadto na obszarze rezerwatu stwierdzono rzadkie i chronione gatunków ptaków, m.in. puszczyka uralskiego, który w Polsce, oprócz regionu świętokrzyskiego znany jest tylko z Karpat i Roztocza, a także dzięcioła białogrzbietego, który jest gatunkiem reliktowym lasów naturalnych czy muchołówek: muchołówki białoszyjej i muchołówki małej. Nazwa rezerwatu oparta jest na historycznej toponimii tej części Pasma Klonowskiego, zastosowanej w „Topograficznej Karcie Królestwa Polskiego” wydanej w 1839 roku. |